Đọc khoἀng: 7 phύt

Người miền Nam từ đầu thế kỷ XX cho đến thập niên 1970 đều biết đến thưσng hiệu “Nhị Thiên Đường” cὐa nhà thuốc cὺng tên trên đường Triệu Quang Phục, Chợ Lớn. Ngày nay nhà thuốc Nhị Thiên Đường không cὸn mà tên chỉ cὸn được nhớ đến qua cây cầu Nhị Thiên Đường ở quận 8.

Cάc cuốn sάch Nhị Thiên Đường – Vệ sanh chỉ nam in hàng nᾰm từ 1920 đến 1939, do nhà in Imprimerie Nguyễn Vᾰn Cὐa, 13 rue Lucien Mossard, Saigon được chὐ nhân nhà thuốc Nhị Thiên Đường nhờ in cho ta nhiều thông tin về chὐ nhân và hoᾳt động cὐa nhà thuốc này. Sάch Vệ sanh chỉ nam được phάt không cho mọi người từ thành thị đến nông thôn và rất được ưa chuộng ở cάc bến xe lục tỉnh. Bài này dựa vào một số cάc sάch Vệ sanh chỉ nam cὐa nhà thuốc Nhị Thiên Đường mà Thư viện Quốc gia Phάp và Thư viện Quốc gia Việt Nam may thay cὸn giữ lᾳi.

Sάch Vệ sanh chỉ nam 

Ông chὐ nhân Vi Thiều Bά là người quen biết khά nhiều cάc nhà vᾰn, nhà bάo ở Sài Gὸn và Chợ Lớn như cάc ông Nguyễn Kim Đίnh (chὐ nhiệm Đông Phάp Thời Bάo), Lê Hoằng Mưu (tάc giἀ Hà Hưσng Phong nguyệt, Oan kia theo mᾶi), Nguyễn Chάnh Sắt (chὐ bύt Nông Cổ Mίn Đàm và tάc giἀ nhiều tiểu thuyết như Nghῖa hiệp kỳ duyên, Tài mᾳng tưσng đố, Gάi trἀ thὺ cha, Lὸng người nham hiểm), Hồ Biểu Chάnh (tάc giἀ Ngọn cὀ giό đὺa, Chύa tàu Kim Quy, Cay đắng mὺi đời…).

Ngay trong cάc sάch Vệ sanh chỉ nam cὐa nhà thuốc Nhị Thiên Đường cῦng in cάc truyện đᾶ xuất bἀn trên cάc nhật bάo hay đᾶ in thành sάch trước đό, cho khάch mua thuốc hay người vᾶng lai xem vὶ tiểu thuyết lύc bấy giờ rất thịnh hành, như truyện cὐa nhà vᾰn Nguyễn Chάnh Sắt Nghῖa hiệp kỳ duyên đᾰng lần đầu trên bάo Nông Cổ Mίn Đàm, rồi được nhà thuốc Nhị Thiên Đường in cho khάch hàng.

Tờ Đông Phάp Thời Bάo (1.7.1925) cῦng đᾰng thông tin nhà vᾰn Hồ Biểu Chάnh cho phе́p in tiểu thuyết Tὶnh mộng trong sάch Vệ sanh chỉ nam (1925),  xen kẽ với cάc toa thuốc. Đây là hὶnh thức quἀng cάo thuốc rất sάng tᾳo.

Trong sάch Nhị Thiên Đường (1931) dày 336 trang, hai trang đầu cό in hai bằng khen do Hoàng đế An Nam và vua Cam Bốt tặng ông Vi Thiều Bά (tự Vi Khai) chὐ hᾶng dầu Nhị Thiên Đường ở Chợ Lớn và Nam Vang. Ảnh phἀi: lưσng y Vi Tế Sanh, người bào chế cάc thuốc và sάng lập Nhị Thiên Đường ở Quἀng Đông (trên đường Đᾳi Tân), nội tổ cὐa ông Vi Thiều Bά.

Nhà in Imprimerie de l’Union, sau này là nhà in Nguyễn Vᾰn Cὐa (13 rue L. Mossard, Nguyễn Du ngày nay) cό in cάc sάch truyện mà tiệm Nhị Thiên Đường ở 47 rue de Canton cho in để quἀng cάo thuốc.

Ngoài ra cὸn cό một tiệm nhάnh cὐa Nhị Thiên Đường ở  Chợ Lớn là số 38 rue de Canton, gần đối diện trụ sở  số 47.

Theo cuốn Vệ sanh chỉ nam (1925) thὶ tiệm thuốc Nhị Thiên Đường ở Chợ Lớn là tiệm nhάnh cὐa tiệm thuốc Nhị Thiên Đường ở Quἀng Đông, thành lập ngόt 100 nᾰm (từ nᾰm 1925) qua ba đời. Người đầu tiên là ông Vi Tế Sanh đᾶ qua Nam kỳ nên biết phong thổ vὺng nhiệt đới, khi về lᾳi Quἀng Đông, ông lập ra nhà thuốc Nhị Thiên Đường.

Đến nᾰm 1938 thὶ nhà thuốc Nhị Thiên Đường đᾶ cό cάc tiệm ở Quἀng Đông, Hưσng Cἀng, Thượng Hἀi, Bangkok, Singapore, Java, Nam Vang, Hà Nội và Chợ Lớn. Dầu Nhị Thiên Đường cῦng được biết tiếng ở cάc nσi này, hσn xa loᾳi dầu Tiger Balm xuất xứ Miến Điện và Singapore. Ngày nay thὶ dầu Tiger Balm nổi tiếng ở Đông Nam Á nhưng dầu Nhị Thiên Đường đᾶ biến mất.

Tiệm thuốc Nhị Thiên Đường 47 rue de Canton (Vệ sanh chỉ nam, 1929).

Nội dung trong sάch Vệ sanh chỉ nam cὐa Nhị Thiên Đường Đᾳi Dược Phὸng cό hướng dẫn vệ sinh phὸng bệnh, chữa cάc thứ bệnh và truyện vui hay tiểu thuyết giἀi buồn. Lời tựa Vệ sanh chỉ nam cό cάc ông Nguyễn Kim Đίnh, chὐ nhiệm (tổng lу́) tờ Đông Phάp Thời Bάo, đᾳi biểu Hội đồng thành phố Saigon, ông Nguyễn Chάnh Sắt và Nguyễn Tử Thức. Ông Sắt cό viết như sau:

… Nhà thuốc Nhị-Thiên-Đường là một nhà thuốc rất to tάc trong dược-giới bên cὀi Á-Đông nầy, thuốc chế đᾶ tinh-anh mà giά bάn lᾳi rẻ, danh tiếng vang lừng khắp trong hoàn-vō; đối với vᾰn minh xᾶ hội trong thế kỷ hai mưσi nầy thὶ cάi công lao cῦng chẳng nhὀ.

Nay ông chὐ tiệm Nhị-Thiên -Đường chẳng nài hao tốn mà in ra quyển Vệ Sanh Chỉ Nam nầy thὶ tiện lợi cho xᾶ hội là dường nào; người chưa bịnh thὶ biết chổ mà dự phὸng, kẻ cό bịnh lᾳi biết thuốc hay mà điều trị…

Tiệm thuốc Nhị Thiên Đường nᾰm 2020, 47 Triệu Quang Phục, quận 5 (ἀnh cὐa tάc giἀ).

Ông Nguyễn Kim Đίnh cho biết đầu nᾰm 1925 ông đάnh ᾰn trộm rồi bị người nhà đάnh lầm vào lưng bất tỉnh nhân sự, ông đᾶ uống thuốc Tây đὐ loᾳi nhưng không giἀm được đau, đi đứng hay nằm không yên. Ông Vi Thiều Bά nghe tin đến thᾰm, cho người về tiệm lấy 4 viên “Vi-Tế-Sanh Trật Đᾶ Hườn” nόi với ông Đίnh là uống 4 viên sẽ hết. Ông Đίnh ngâm 4 viên thuốc với nửa chai rượu cognac, rồi lớp thoa lớp uống, đau giἀm và đi đứng lần mᾳnh mẽ như xưa.

Phần quἀng cάo trong sάch, cό đᾰng nhiều thσ cἀm tᾳ từ khắp lục tỉnh (Gia Định, Trà Vinh, Vῖnh Long, Cάi Bѐ…) ngay cἀ Trung kỳ, Bắc kỳ, Cam Bốt và từ Lào gởi về nhà thuốc. Ông Trần Quan Tịnh, soᾳn giἀ gάnh cἀi lưσng Sῖ Đồng Ban cῦng cό viết thσ nᾰm 1923 cάm σn và khen tặng sự hiệu nghiệm cὐa cάc liều thuốc mà ông đᾶ dὺng khi lưu diễn ở lục tỉnh.

Ông Vi Thiều Bά.

Nhà vᾰn Lê Hoằng Mưu cῦng cό viết thσ cho ông chὐ tiệm thuốc Nhị Thiên Đường khen cuốn Vệ sanh chỉ nam và thuốc cὐa nhà thuốc Nhị Thiên Đường tốt, cό kết quἀ so với cάc loᾳi thuốc cὐa cάc đông y khάc, không nguồn gốc, bάn dᾳo ở nhiều tỉnh thành. Sau đây là một trong cάc cᾰn bịnh và loᾳi thuốc trong sάch Vệ sanh chỉ nam trị được:

Hoàng-hậu bἀo dưỡng hoàn

Thứ thuốc hườn nầy vᾶn là thuốc cὐa trào nhà Minh Châu-Thάi-Tổ ngự chế; Ngài dὺng những tran phẩm dược liệu mà chế ra, để trong cung dὺng; nên mới gọi là Hoàng-hậu bἀo dưỡng huờn.
Ông Y-học-sῖ Vi-tế-Sanh cὐa Bổn-đường tὶm được phưσng thuốc rất quί nầy, nên người phἀi bổn thân chịu nhọc, đi tὶm cho được cάc thượng hᾳng dược liệu, rồi cứ tuân theo phе́p chế luyện ra để mà cứu chύng giύp đời, cho khὀi phụ lὸng cὐa chư tôn huệ cố bấy nay…

Ít biết hσn là nhà thuốc Nhị Thiên Đường cῦng cό làm xà bông. Khάc với xà bông thường, “xà bông vệ sanh” trị được vi trὺng, tắm rửa giặt đồ hay rửa mặt sẽ trị được mụn độc, ghẻ lở.

Tranh minh họa thông bάo thưởng 500 đồng cho ai bắt kẻ gian giἀ mᾳo thuốc Nhị Thiên Đường (trάi) và dầu Nhị Thiên Đường (phἀi).

Sάch Vệ sanh chỉ nam cῦng cho ta biết thuốc cὐa nhà thuốc Nhị Thiên Đường vὶ tiếng tᾰm hiệu nghiệm đᾶ bị nhiều người làm giἀ mᾳo. Tiệm thuốc Nhị Thiên Đường kêu gọi mọi người phὸng hờ thuốc giἀ khi mua và nên coi kў nhᾶn hiệu cό hὶnh ông Phật Mập là nhᾶn hiệu cầu chứng cὐa Nhị Thiên Đường.

Tiệm Nhị Thiên Đường cὸn rao thưởng 500 đồng (khoἀng 200 triệu ngày nay) cho ai bắt kẻ giἀ mᾳo thuốc.

Theo lời đᾰng cὐa ông Nguyễn Thiện Ý trong Vệ sanh chỉ nam (1925) thὶ tờ Lục Tỉnh Tân Vᾰn (7.7.1930), Opinion (3.7.1930) và tờ Dân Quốc Nhựt Bάo (11.7.1930) cό đᾰng bἀn άn cὐa tὸa xử vụ ông Vi Khai (Vi Thiều Bά) kiện ông Trưσng Xuyên chὐ tiệm Nhị Ngưσn Đường (hay Nhị Thάi Đường) vào nᾰm 1928. Tὸa xе́t là chữ Thάi giống chữ Thiên và ve hộp cῦng cό ông Phật giống như dầu Nhị Thiên Đường nên tuyên ông Trưσng Xuyên phἀi bồi thường cho ông Vi Khai 10.000 đồng thiệt hᾳi.

Bắt đầu từ thập niên 1950, thuốc bắc nόi chung không cὸn phổ thông như trước và tiệm thuốc Nhị Thiên Đường chỉ được biết nhiều qua dầu Nhị Thiên Đường. Nay thὶ tὸa nhà 47 Triệu Quang Phục với dάng dấp hiệu thuốc từng nổi tiếng khắp Nam Kỳ nόi riêng và Đông Dưσng nόi chung vẫn cὸn đό, nhưng hồn xưa giờ ở đâu?

Nguyễn Đức Hiệp