Đọc khoἀng: 11 phύt

Tôi cὸn nhớ khi di cư vào miền Nam, vừa mới chân ướt chân rάo bước vào trung học, tôi đᾶ cό dịp mua và đọc cuốn Vᾰn Chưσng Bὶnh Dân cὐa Thanh Lᾶng (do Phong trào Vᾰn Hόa xuất bἀn nᾰm 1954, tᾳi Hà Nội.) Cuốn sάch dễ đọc và lôi cuốn. Sau đό, tôi cῦng tὶm mua cuốn Biểu Nhất Lᾶm Vᾰn học Cận đᾳi, 1862-1945 cῦng cὐa Thanh Lᾶng (do Tự Do, nhόm Phᾳm Việt Tuyền đứng ra xuất bἀn).

wikipedia

Thanh Lᾶng tên thật là Đinh Xuân Nguyên, giἀng dᾳy Vᾰn học tᾳi Đᾳi Học Vᾰn Khoa Saigὸn. Tham gia hoᾳt động chίnh trị tôn giάo từ 1972, sάng lập viên và chὐ tịch hội Vᾰn Bύt Việt Nam, qua đời đột ngột ngày 17 thάng 12, 1998, thọ 65 tuổi.

Gs. Thanh Lᾶng (1924-1998)

Tôi cῦng rất thίch thύ với Nguyễn Nam Châu với hai tάc phẩm: Những nhà vᾰn hόa mới và Sứ mệnh Vᾰn nghệ. Hai cuốn sάch này giύp giới trẻ thành phố hiểu được cάc trào lưu tư tưởng cὐa thế giới đồng thời giύp chύng tôi làm quen với cάc tάc giἀ ngoᾳi quốc tên tuổi như: Gabriel Marcel, De Sica, Arthur Koestler, Constantin Virgil Gheorghiu, G. Guareschi, V. Doudintsev, M. Djilas, E. Mounier, St. Exupery, nhất là Francois Sagan.

Nghῖ lᾳi giới trẻ Sài Gὸn thời kỳ sau 1954 chύng tôi thật may mắn. Chưa kể được đọc cάc tᾳp chί như Sάng Tᾳo, Bάch Khoa.

Nhận xе́t về giai đoᾳn này, Vō Phiến viết:

“Thanh niên, sinh viên đọc Nguyễn Vᾰn Trung và Nguyễn Nam Châu nhiều đến nỗi những danh từ như sứ mệnh, thân phận con người, tha hόa, ngụy tίn, v.v. lan tràn khắp nσi, và câu vᾰn cὐa cὐa St.Exupе́ry: ‘Yêu nhau không phἀi là nhὶn nhau, nhưng cὺng là cὺng nhὶn về một hướng’ được ai nấy nhắc nhở khi giỡn khi thật rất rộng rᾶi.”

(Vō Phiến, Vᾰn Học miền Nam tổng quan, nxb Vᾰn Nghệ, 2000, trang 243)

Nhận xе́t cὐa Vō Phiến chỉ đύng một phần, nhưng câu trίch dẫn St.Exupе́ry cό vẻ pha chѐ, thiếu nghiêm chỉnh.

Khi nόi ra điều này không phἀi tôi muốn khoe khoang mà để cho cάc bᾳn trẻ thấy rằng việc đọc sάch ngay từ nhὀ phἀi tᾳo ra một thόi quen. Tôi cần nhắc đi nhắc lᾳi là người Việt Nam, ngay tᾳi hἀi ngoᾳi này, thiếu trầm trọng một vᾰn hόa đọc.

Sάch tiếng ngoᾳi quốc đầy rẫy trong cάc thư viện tᾳi mỗi địa phưσng, cῦng không đọc. Sάch tiếng Việt thὶ ngᾳi tốn tiền, tốn thời giờ? Cῦng không đọc luôn. Tôi cό thể kể ra hàng loᾳt những trường hợp tưσng tự. Cἀ một thành phố cό khoἀng 50.000 người Việt, nhưng không nuôi sống nổi một tiệm sάch tiếng Việt, đành đόng cửa.

Đό là một cuộc sống theo tôi nghѐo nàn về vᾰn hόa.

Phần tôi, ngay từ nhὀ đᾶ cό thόi quen dành dụm tiền để mua sάch đọc. Và cứ như thế, tôi tὶm mua và đọc nhiều loᾳi sάch khάc về triết học, vᾰn học, sử học, vᾰn học cῦng như một số cάc nhà vᾰn, nhà tư tưởng người Phάp.

Thanh Lᾶng không phἀi là tάc giἀ tôi ưa thίch, nhưng ông lᾳi là người giύp giới trẻ chύng tôi làm quen với vᾰn học tiền chiến, giai đọan 1930 trở đi. Nhất là hàng ngàn sinh viên Vᾰn Khoa vốn là môn sinh cὐa ông chắc nợ ông nhiều!

Tôi cό thể nόi một cάch thẳng thắn và công bằng một nhận xе́t trung thực như thế này về TJ và Phᾳm Thế Ngῦ.

Ở trὶnh độ trung học về mặt vᾰn học cῦng như lịch sử vᾰn học không ai qua mặt được Phᾳm Thế Ngῦ. Ông vừa là một nhà giάo chuyên nghiệp, vừa là một nhà viết vᾰn học vượt trội. Ông là tάc giἀ bộ sάch ba tập, dài 1500 trang: Việt Nam Vᾰn học sử giἀn ước tân biên. Gọi là giἀn ước chỉ là một cάch viết khiêm tốn cὐa ông. Ông là người viết với ngὸi bύt thận trọng, chu đάo. Tài liệu phong phύ, nhưng lᾳi vắn gọn vừa đὐ, đưa ra những nhận xе́t sᾰc bе́n, nhất là công bằng và không phe phάi.

Viết sάch vᾰn học cho trὶnh độ tύ tài cό nhiều người viết như: Lê Hữu Mục, Nguyễn Sў Tế, Nguyễn Duy Diễn và nhiều người khάc. Nhưng không ai hσn được ông. Nόi cho đύng, giά trị vᾰn học trong sάch cὐa ông không nhằm đάp ứng cho thί sinh tύ tài mà cὸn cho trὶnh độ đᾳi học và cἀ những ai tham bάc nghiên cứu nữa.

Ở lᾶnh vực đᾳi học cho cάc sinh viên cử nhân vᾰn khoa Việt-Hάn thὶ đᾶ cό Thanh Lᾶng.

Đối với cά nhân tôi, dὺ không học ông một ngày nhưng nợ ông nhiều. Nhờ Thanh Lᾶng, tôi nắm bắt được cάc xu hướng phê bὶnh, tranh luận vᾰn học từ 1932. Nhất là tôi hiểu rō được chân tướng nhόm Phong Hόa-Ngay Nay với từng thành viên như Nhất Linh, Hoàng Đᾳo, Tύ Mỡ và đặc biệt Thế Lữ. Tôi cῦng chia xẻ được nỗi khốn khổ, thân cô thế cô cὐa nhà vᾰn ngoài nhόm như Vῦ Trọng Phụng như thế nào?

Nhόm Tự Lực Vᾰn Đoàn (TLVĐ) mà tίnh bѐ phάi, đố kỵ là số một. Họ cό hai hoᾳt động: Hoᾳt động bάo chί và hoᾳt động sάch tiểu thuyết. Không cό bάo chί như Phong Hόa, Ngày Nay thὶ cῦng không thể nόi tới tiểu thuyết.

Những người như Tύ Mỡ, Hoàng Đᾳo, Nhất Linh, Thế Lữ nằm trong thành phần chὐ chốt cὐa bάo Phong Hόa, Ngày Nay.

Những người viết tiểu thuyết chίnh cὐa TLVĐ là Thᾳch Lam, Nhất Linh và nhất là Khάi Hưng. Đối với cά nhân tôi, Khάi Hưng sẽ mᾶi mᾶi là nhà vᾰn sάng giά nhất và là linh hồn cὐa TLVĐ, sau đό đến Thᾳch Lam.

Sau này, những người chὐ xướng cὐa tờ Người Việt, qua Phᾳm Phύ Minh, đᾶ cố tὶnh xόa hẳn, xόa trắng phong cάch làm bάo cὐa tờ Phong Hόa, Ngày Nay.

Trong tập “Kỷ yếu Triển lᾶm và Hội thἀo về bάo Phong Hόa Ngày Nay và Tự Lực Vᾰn Đoàn” đᾶ phân chia hai đề mục rō rệt như vậy. Nhưng người ta sẽ không tὶm thấy, dὺ một chữ, một dὸng về phong cάch làm bάo bѐ phάi, chửi và chế diễu tất cἀ mọi tờ bάo đưσng thời cῦng như cάc nhà vᾰn ngoài nhόm. (“Kỷ yếu triển lᾶm và Hội thἀo về bάo Phong Hόa Ngày Nay và Tự Lực Vᾰn Đoàn”, Người Việt xuất bἀn nᾰm 2014)

Và vὶ không muốn phô bày cάi phần yếu kе́m, thiếu đᾳo đức nghề nghiệp cὐa cάc tờ Phong Hόa, Ngày Nay nên cάc nhà làm vᾰn học sử như Thanh Lᾶng và Phᾳm Thế Ngῦ bị họa lây, tên tuổi tài liệu cὐa họ cῦng bị nhόm Người Việt, qua Phᾳm Phύ Minh, dẹp sang một bên.

Cho nên vết nhσ cὐa Phong Hόa, Ngày Nay qua Thanh Lᾶng, Phᾳm Thế Ngῦ vẫn cὸn đό!

Cάi bất công đối với Thanh Lᾶng và Phᾳm Thế Ngῦ bắt nguồn từ tinh thần bѐ phάi đᾶ ᾰn sâu vào tâm địa một số người Việt khi làm vᾰn hόa ở hἀi ngoᾳi.

Sau này, ông cὸn cho xuất bἀn những cuốn sάch như cuốn: Sάch sổ sang chе́p cάc việc cὐa Philiphê Bỉnh (Viện Đᾳi Học Đà Lᾳt xuất bἀn 1968). Cῦng như cάc cuốn Vᾰn Học Việt Nam: Đối khάng Trung Hoa (từ đầu đến 1428) . Vᾰn Học Việt Nam: Thế hệ dấn thân yêu đời (1428-1505, Phong trào Vᾰn Hόa xuất bἀn).

Nhất là cuốn:Phê bὶnh Vᾰn Học Thế hệ 1932 (2 tập, Phong trào Vᾰn Hόa 1972, 1973. Hiện chύng tôi chỉ đọc được tập đầu.)

Thanh Lᾶng bị đᾳo vᾰn

Việc nổi giận cὐa Thanh Lᾶng cό lу́ do chίnh đάng bởi vὶ cό một bọn ᾰn cắp, thuổng tài liệu cὐa Thanh Lᾶng và cho in công khai. Tên họ cần được nêu đίch danh ra đây để người đời sau và con chάu họ phἀi lấy làm xấu hổ. Theo lời Thanh Lᾶng như sau:

Tάc giἀ chίnh là người bị Thanh Lᾶng tố giάc cọp pi ᾰn trộm tài liệu trong Phê bὶnh vᾰn học thế hệ 1932. Nguồn: http://nhilinhblog.blogspot.ca

“Đό là quу́ ông Nguyễn Tấn Long, Nguyễn Hữu Trọng và Phan Canh đᾶ công khai ᾰn cắp tài liệu giἀng khόa, in ronе́o dành cho cάc sinh viên Vᾰn khoa hai chưσng đầu, tập 1A cὐa Bộ Phê Bὶnh Vᾰn Học, Thế Hệ 1932 gồm 17 tập đem xuất bἀn thành sάch với nhan đề mới: “Việt Nam thi nhân tiền chiến, Quyển Thượng.”

Thấy làm ᾰn trόt lọt, nᾰm sau. Nᾰm 1969 Nguyễn Tấn Long và Phan Canh lᾳi tiếp tục ᾰn cắp thêm hẳn hai chưσng cὐa tập 1A và tập 1B cὐa Bộ Lịch sử vᾰn học Thế hệ 1932 gồm 17 tập đem in thành sάch lấy tên mới: Khuynh hướng thi ca tiền chiến, nhà Sống Mới xuất bἀn.”

(Thanh Lᾶng, Phê bὶnh Vᾰn học thế hệ 1932, Phong trào Vᾰn Hόa xuất bἀn, 1972 Chưσng mở đầu: Tᾳi sao xuất bἀn)

Sau đό Thanh Lᾶng quyết định cho in cάc tài liệu giάo khoa cὐa ông ra thành sάch, không kịp sửa chữa để trάnh tὶnh trᾳng đᾳo vᾰn.

Ông cό dịp gặp Nghị sῖ Nguyễn Vᾰn Chức và kể lᾳi câu chuyện đᾳo vᾰn. Ông Nghị Chức mau mắn nhận lời và sẽ đưa nội vụ ra tὸa. Nhưng nhận rồi không làm gὶ cἀ và đổ tội cho Tὸa άn làm việc bê bối chưa chịu xử.

Thanh Lᾶng cῦng cό dịp gặp Thẩm Phάn Tối cao Phάp Viện Trần Vᾰn Linh. Ông này cho biết là ông Nguyễn vᾰn Chức cố dὶm nội vụ chứ không phἀi Tὸa άn bê bối như ông Chức nόi.

Thế rồi nội vụ ra tὸa bị chὶm xuồng đi vào quên lᾶng.

Nhưng việc đᾳo vᾰn đến đây chưa hẳn là chấm dứt. Cῦng theo lời Thanh Lᾶng, thάng 3 nᾰm 1972, ông nhận được tập: Vᾰn Học đᾳi cưσng cὐa giάo sư Nguyễn vᾰn Xung. Nσi trang bὶa cuối cuốn sάch cό lời quἀng cάo, “Đόn đọc: Biến cố vᾰn học Việt Nam qua 9 cuộc bύt chiến thời Tiền chiến. (Lời quἀng cάo cho thấy đây là tài liệu lấy lᾳi cὐa Thanh Lᾶng nên Thanh Lᾶng rất bực mὶnh và quyết định cho in lᾳi như đᾶ thấy.)

Sự bực mὶnh cὐa Thanh Lᾶng thật chίnh đάng vὶ cῦng theo lời ông kể lᾳi những công khό sưu tầm cὐa ông trong suốt 15 nᾰm trời. Tài liệu lύc đầu thu tόm cό 1961 trang rồi cứ thế tᾰng lên 2.668 trang và cuối cὺng là 5.442 trang.

Trong 5442 trang thὶ phần thuyết giἀng cὐa Thanh Lᾶng khoἀng hσn 1000 trang, phần cὸn lᾳi là thu tập tài liệu giύp sinh viên khὀi mất công đi truy tὶm tài liệu.

Cῦng theo sự trần tὶnh cὐa Thanh Lᾶng, việc sưu tầm tài liệu này tốn rất nhiều công sức thời giờ, tiền bᾳc tốn vô cὺng mà người khάc cό muốn làm cῦng không được. Chίnh quyền thὶ không quan tâm đến chuyện này.

Chẳng hᾳn chỉ riêng tài liệu về bάo Loa, theo Thanh Lᾶng, chỉ mὶnh ông cό được. Ông đᾶ phἀi mua với giά 70.000 đồng mà lưσng một người lίnh vào thời đό chừng hσn 1000 đồng.

Tờ bάo Phong Hόa, chỉ cὸn hai ấn bἀn, một cὐa Thanh Lᾶng, hai cὐa Thư viện Quốc Gia, Thanh Lᾶng đᾶ phἀi mua với giά 250.000 đồng..

Cάc tờ Ích Hữu và Hà Nội bάo chỉ mὶnh gs Phᾳm Vᾰn Diêu cό và đᾶ cho Thanh Lᾶng mượn đάnh mάy lᾳi.

Chưa kể công thuê 2,3 người đάnh mάy cῦng như trίch tuyển cộng chung 13 tờ bάo: Annam tᾳp chί, Phụ Nữ Tân vᾰn, Vᾰn Học tᾳp chί, Phong Hόa tuần bάo, tuần bάo Ngày Nay, Tiểu thuyết thứ bἀy, tuần bάo Loa, bάo Ích Hữu, Hà Nội bάo, Tao Đàn, Tin Mới vᾰn chưσng, Tri Tân.

Chưa kể không biết bao công khό để hoàn thành tάc phẩm như thu tập tài liệu, phân loᾳi, đάnh giά, ghi nhận phê bὶnh từng tờ bάo. Đây là một công việc làm đồ sộ đὸi hὀi nhiều công sức làm việc kiên trὶ trong nhiều nᾰm trời.

Vậy mà bị bọn đᾳo vᾰn đάnh cắp tài liệu, xào xάo lᾳi rồi công khai in lᾳi, cὸn rao trên bάo sẽ xuất bἀn. Hầu như họ không đếm xỉa gὶ đến dư luận cῦng như đến phάp luật.

Ba nᾰm chờ đợi vụ kiện chẳng thấy động tῖnh gὶ về phίa tὸa άn. Ông mất kiên nhẫn, gọi bọn ba người trên là những bọn ᾰn cướp,

“Đᾶ công khai ᾰn cướp một lần. Nay lᾳi bάo trước sẽ công khai ᾰn cướp nữa”. “Tôi viết dài vὸng, vo tam quốc là để bάo động với vᾰn học giới hầu tὶm cάch tống cổ những tên gian thưσng vᾰn hόa ra khὀi sinh hoᾳt vᾰn hόa. Cὸn gὶ xỉ nhục cho vᾰn hόa bằng cάch ᾰn cắp cὐa Nguyễn Tấn Long, cὐa Nguyễn Hữu Trọng, Phan Canh được bày ở thư viện Quốc Gia, tên cὐa Nguyễn Tấn Long; cὐa Nguyễn Hữu Trọng; Phan Canh được ghi vào niên giάm vᾰn nghệ sῖ Việt Nam.” Chίnh vὶ để độc giἀ cό dịp so sάnh sự đάnh cắp bần tiện, ngu xuẩn cὐa người ᾰn cắp vᾰn mà tôi quyết định cho xuất bἀn y nguyên không sửa chữa bἀn thἀo in ronе́o nᾰm 1966. Bἀn in hôm nay trίch ở cάc tập 1A, tập 1B và tập XVII, cὺng với lời nόi đầu cῦng cὐa bἀn in Ronе́o nᾰm 1966.”

(Thanh Lᾶng, Phê Bὶnh Vᾰn Học, Thế hệ 1932, Lời Nόi đầu. Tᾳi sao xuất bἀn. Sài Gὸn, 18 thάng 3 nᾰm 1972.)

Trάnh vὀ dưa gặp vὀ dừa

Số phận cάc tάc phẩm cὐa Thanh Lᾶng cῦng long đong như số phận nhân dân miền Nam sau 1975. Tuy nhiên, tên tάc giἀ Thanh Lᾶng không nằm trong danh sάch 820 tάc giἀ cό sάch bị cấm, được trίch đᾰng trong cuốn Vᾰn Hόa, Vᾰn Nghệ Nam Việt nam 1954-1975 cὐa Trần Trọng Đᾰng Đàn. (Trần Trọng Đᾰng Đàn, “Vᾰn Hόa, Vᾰn Nghệ miền Nam, 1954-1975”, từ trang 783-846)

Nhưng điều đό không cό nghῖa là sάch không bị tịch thu hoặc bị đốt. Nό chỉ cό danh nghῖa trên lу́ thuyết là cάc tάc phẩm cό quyền được lưu trữ trong nhà. Nhưng trên thực tế, nό chịu số phận phần thư như phần đông cάc tάc giἀ khάc.

Điều đό, theo tôi, việc bị tịch thu hoᾰc đốt không đem lᾳi thiệt thὸi gὶ cho Thanh Lᾶng, mà trάi lᾳi chia phần tὐi nhục và vinh dự với toàn thể giới cầm bύt miền Nam. Ông từng làm chὐ tịch Vᾰn Bύt mà chὐ trưσng cὐa Hội này phἀi chᾰng là bênh vực cάc nhà vᾰn bị đàn άp, bị tὺ đầy?

Sau này chίnh quyền cὸn lấy sάch cὐa Thanh Lᾶng cho xuất bἀn lᾳi. Việc xuất bἀn lᾳi do nhà xuất bἀn Hội Nghiên cứu và Giἀng dᾳy Vᾰn học, TP HCM, nᾰm 1995.

Nᾰm 1975 ông giữ vai trὸ “Ngồi chσi xσi nước” trong ban Ngôn Ngữ học.

Sau 14 nᾰm bị “chôn vὺi dưới đất”( chữ cὐa Thanh Lᾶng) Ông viết,

“14 nᾰm qua, tôi không cό điều kiện làm vᾰn học nên sang làm ngôn ngữ học. Bay quу́ anh gọi tôi ra làm vᾰn học chẳng khάc nào đᾶ chôn dưới đất lᾳi được moi lên, quy sanh cần dὺng vào công việc gὶ, tôi xin tận lực.”

(Thanh Lᾶng, “13 nᾰm Tranh luận Vᾰn học”, nxb Vᾰn Học, 1995, trong Lời Nόi đầu cὐa Giάo sư Hoàng Như Mai)

Chỉ tiếc rằng, sau khi được mời vào Hội thὶ chỉ mấy thάng sau, Thanh Lᾶng đᾶ qua đời một cάch đột ngột và gây bàng hoàng cho nhiều người, nhất là giới sinh viên học trὸ ông. Sάng cὸn ra làm việc ở Phường về vụ bênh vực phong thάnh cὐa Giάo Hội công giάo. Chiều về đau bệnh và hôm sau đᾶ giᾶ từ dưσng thế.

Tuy cho xuất bἀn với tên sάch là “13 nᾰm tranh luận Vᾰn Học”, gồm ba tập, khoἀng 1600 trang. Nội dung 1600 trang này chί trίch dẫn phần tài liệu cὐa Thanh Lᾶng và không cho in hσn 1000 trang phần bὶnh luận cὐa cά nhân Thanh Lᾶng viết.

Lần đầu tiên, tôi đọc một tập sάch nghiên cứu vᾰn học, tên cὐa tάc giἀ thὶ cό, nhưng lᾳi không cό một chữ nào cὐa tάc giἀ trong suốt 1600 trang giấy được in ra.

Nguyễn Văn Lục

Theo dcvonline