Đọc khoảng: 2 phút

Nói về tình trạng mất ý thức do uống rượu quá nhiều, trong tiếng Việt có hai từ “say” và “xỉn”. “Say” chủ yếu được dùng ở miền Bắc, còn “xỉn” thường được dùng nhiều ở miền Nam. Tuy nhiên trong thời hiện đại, do sự giao lưu qua lại mà cả hai từ đều trở nên thông dụng trên cả nước.

Rượu bia

Theo bài viết của tác giả Thu Đông trong tạp chí Thế giới trong ta, số 60 thì “xỉn” vốn là biến âm của “xìn”, là một từ gốc Hán viết bằng chữ 酲 mà âm Hán Việt ngày nay là “trình”. Từ điển Hán Việt của Thiều Chửu có giảng: “Trình (酲): bệnh rượu, cơn say rượu”. Chúng tôi cũng tìm thấy phát âm của chữ này trong tiếng Quảng Đông là “cing”, khá gần với “xìn” và “xỉn”. Như vậy rõ ràng lời giải thích của tác giả Thu Đông là có cơ sở.

Còn về “say”, Đại Nam Quốc Âm Tự Vị có dẫn chữ Hán của từ này là 醝, mà âm Hán Việt là “ta” còn âm Quan Thoại là cuō. Từ điển Nguyễn Quốc Hùng giảng chữ 醝 này là “rượu trắng, rượu đế”, nghe có sự liên hệ với “say”. Tuy nhiên về mặt ngữ âm, chúng tôi lại thấy có sự cách biệt khá lớn, vì ngay cả tiếng Hoa cổ thì chữ này cũng có âm là zlaːl, khác hẳn với “say”, hơn nữa đây cũng là một Hán tự không phổ biến.

Cá nhân chúng tôi cho rằng, chữ này vốn bắt nguồn từ Hán tự 痴, mà âm Hán Việt ngày nay là “si”, tức “ngây ngô, ngớ ngẩn”. Mối quan hệ giữa “say” và “si” thì đã thấy quá rõ, như trong “say mê” và “si mê”. Âm Quảng Đông của 痴 là “ci”. Cũng âm “ci” này, chữ 偨 được phiên âm là “sai”, chữ 差 được phiên âm là “sai” hoặc “sây”, rất gần với “say”. Như vậy việc “say” bắt nguồn từ “si” (痴) là có cơ sở.

Ngoài nguồn gốc, thì ta thấy có một điều cần lưu ý là “say” và “xỉn” không hẳn cùng nghĩa. “Xỉn” chỉ dùng cho rượu, bia, tức đồ uống, còn “say” có thể dùng cho rất nhiều trường hợp khác, cả tốt lẫn xấu, như “say sắc đẹp”, “say công danh”, “say sự nghiệp”,…

ST