Đọc khoἀng: 7 phύt

“Sài Gὸn, Một gόc kу́ ức và bây giờ” tάi bἀn và được bổ sung một số bài. Cἀ thἀy 24 bài. 24 cửa sổ mở vào 24 hướng. Trong đό Vῦ Thế Thành thường muốn “nhὶn về đường cố lу́, cố lу́ xa xôi…”. Cố lу́ (故里) ở đây tuy mang у́ nghῖa không gian là quê nhà,  nhưng tὺy bύt cὐa Thành nặng về у́ nghῖa thời gian hσn. Và những ‘cố lу́’ đều quy chiếu về Sài Gὸn, nσi Thành sinh ra và một thời sống với cάi hiện sinh cὐa mὶnh. Tôi chỉ chọn ra bốn ‘cố lу́’ làm đᾳi diện cho cἀ quyển sάch mới tάi bἀn cὐa Thành.

1.

Mới đọc cάi tựa Kiều lᾶo Đà Lᾳt, tôi không nghῖ là Vῦ Thế Thành kể lᾳi cuộc tao ngộ với một lᾶo người-ngựa (1), dân gốc Đà Lᾳt. Lᾶo Kiều ấy đᾶ 53 rồi. Gọi là Kiều cῦng không chuẩn, vὶ Nguyễn Du đᾶ ‘khấu hao’ Kiều bằng không (0) ở tuổi chừng bᾰm, bᾰm mấy, nếu ta cho Kiều khi lên sàn mua bάn là mười tάm, đôi mưσi.

Nhὶn về đường cố lу́, cố lу́ xa xôi
Đời nhịp cầu lỡ bước, bước hoang mang rồi

Câu chuyện về cuộc mưu sinh cὐa một kẻ đᾶ bị ‘dồn vào chân tường’, chỉ cὸn biết chọn nghề người-ngựa mới đὐ trang trἀi cho nợ άo cσm. Nhưng Thành vẫn nhὶn ra cάi điểm thiện lưσng ở Kiều lᾶo: “Cô điếm già cό thể mόc tύi khάch làng chσi với nhiều thὐ thuật, nhưng họ hành xử ‘chίnh danh’ và ở tận cὺng cὐa xᾶ hội rồi. Cὸn những thứ điếm khάc được người đời tôn vinh, xun xoe, điếu đόm, nhưng họ cό thừa khἀ nᾰng làm tiêu tὺng cἀ vài thế hệ như chσi.”

Cῦng bằng những ‘nе́t vẽ’ phάc như thế, như “Hai cụ già, bà dὶu ông, chậm rᾶi vào quάn (cà phê). Ông mặc άo vest, đội mῦ phớt, cầm tờ bάo Phάp. Bà mặc άo dài, khoάc άo len, tay cầm sάch kinh, άng chừng họ vừa đi lễ nhà thờ Con Gà về. Ông trông ra dάng công chức thời Tây. Bà quу́ phάi, trang điểm nhẹ. Bà gọi cà phê sữa cho ông và tάch trà nόng cho mὶnh, rồi lặng lẽ lấy thuốc từ vỉ: Ông uống thuốc đi – Chưa uống!, ông già cᾳu cọ, mắt vẫn không rời tờ bάo. Lάt sau, bà lᾳi đẩy ly nước về phίa ông, nhẹ nhàng: Ông uống đi, tới giờ uống thuốc rồi – Không uống!, mắt vẫn dάn vào tờ bάo.” Và Thành “thấy đất trời Đà Lᾳt bỗng giao hὸa” khi “nhὶn hai hai ‘con khỉ già’ làm… nῦng”.

Đό là Đà Lᾳt “Chất phάc và hiếu khάch, hiếu khάch thiệt tὶnh kiểu Nam Bộ, nhưng nhὀ nhẹ chứ không ồn ào.” Đάng lу́ phἀi nόi ra ồn ào kiểu như ở đâu khάc thὶ tάc giἀ lᾳi bὀ lững cho người ta tὶm đối lập. Chất phάc và hiếu khάch kiểu Nam Bộ đό là kiểu Sài Gὸn. Nhưng Sài Gὸn đᾶ là cố lу́ xa xôi từ thuở nào, như tựa đề cὐa tập tὺy bύt, từ “bây giờ” nhὶn lᾳi “Sài Gὸn một gόc kу́ ức”

2.

Nằm trong số “những số phận bị sᾰn đuổi” như con người trong tάc phẩm cὐa Remarque, “với những ước mσ, tίnh toάn thật giἀn dị và tử tế”, cό Thành.

Thành bị sᾰn đuổi bởi bόng ma Sài Gὸn. Nhưng không phἀi là một mớ zombi Sài Gὸn được phục dựng gần đây, chỉ để mua vui chύt đỉnh. Chύng được viết ra từ một thứ tư liệu tưởng tượng, hoặc bởi những kẻ chưa thể gọi là dân Sài Gὸn gốc. Chύng dường như thiêu thiếu cάi chất sống, cάi chứng nhân cὐa một thời.

Cό nhiều lớp (layer) Sài Gὸn trong một Sài Gὸn đᾶ ‘hui nhị tὶ’(2). Thậm chί cάi ‘layer’ Sài Gὸn muộn màng cῦng đᾶ biến. Cάi layer ấy được Thành tἀ như sau: “Tội nghiệp! Sài Gὸn khi đấy đᾶ là thành phố buồn hiu, dѐ dặt và nhẫn nhục, một thành phố trầm cἀm với dᾰm ba người mất trί nghêu ngao hάt bên hѐ phố, hay những người một thời cầm bύt cầm phấn, bây giờ đᾳp xίch lô, vά xe đầu đường, bσm mực bύt bi…” (3).  Layer ấy là vào lύc một cô bᾳn “gia công” trẻ cὐa Thành từ Hà Nội trở về Sài Gὸn, quê hưσng cὐa cha mẹ cô.

Để rồi “Làm việc ở nước ngoài gần hai mưσi nᾰm, ngày trở về, em thấy một Sài Gὸn hào nhoάng hiện đᾳi, nhὶn đâu cῦng building, cầu vượt… nhô lên từ những bᾶi nhà tôn, ổ chuột… Em đứng tần ngần ở quάn cà phê đường Huỳnh Tịnh Cὐa, ngắm nghίa cᾰn nhà cῦ kў gần sάu bἀy chục nᾰm. Đẹp quά! Chẳng cὸn là bao những cᾰn nhà xưa như thế này, cῦng không cὸn những con phố yên tῖnh.”(4)

Sài Gὸn cὐa một thời ‘mốt miếc’ cặp nάch Sartre, Miller, Nietzche, v.v. cῦng không cὸn nữa. Cάi thời bị ru ngὐ bởi ‘thάp ngà’ triết học vô nhân sinh, cάi thời học đὸi ‘phἀn chiến’. “Tôi đᾶ gᾳt mấy cha nội triết gia này ra khὀi đầu tôi hσn bốn mưσi nᾰm rồi…” Thành đᾶ ngὀ với triết gia phἀn chiến Jean-Paul Sartre: hᾶy “vô trᾳi cἀi tᾳo để tự tὶm ra con người ổng là ai.” Với Henry Miller, kẻ mà Phᾳm Công Thiện cho rằng nên đốt hết tất cἀ sάch để chỉ đọc ông nhà vᾰn tục tῖu này, trước khi đốt luôn cἀ Miller (5). Thành cho rằng Miller chỉ xứng đối thoᾳi với mά mὶ quάn bia ôm. Cὸn Frederic Nietzche lẫy lừng với tuyên ngôn “Thượng đế đᾶ chết”, thὶ Thành muốn “Nietzche đứng trên con thuyền nhὀ giữa sόng to giό lớn và hἀi tặc để ông ta hе́t toάng lên” tuyên ngôn đό. Trong khi đό người cha cὐa nhà vᾰn Canada gốc Việt Kim Thύy sau khi lần lượt gởi cάc con vượt biên theo cάch tίnh không cho tất cἀ trứng vào một rổ, khi qua tới Mў đᾶ xin vào làm chân quе́t nhà thờ suốt đời cho vị cha xứ đᾶ nuôi cάc con mὶnh ᾰn học (6). Với những người đi biển thὶ “Thượng đế hằng sống!”

3.

Nόi vậy, nhưng thứ mà Sài Gὸn chưa đάnh mất, một đόm lửa than hiu hắt giữa những thứ không cὸn nữa, đό là “Sài Gὸn đâu cần nhập tịch”. Bài này Thành viết cho số xuân 2014 bάo Sài Gὸn Tiếp Thị (cῦ) theo chὐ đề “Sài Gὸn không bao dung”. Khi đό tôi cὸn là Tổng thư kу́ tὸa soᾳn đᾶ cho gᾳch chе́o (X) chữ “không” để tᾳo điểm nhấn.

Dân Sài Gὸn không cό địa giới rō rệt. Nόi tới người Sài Gὸn cό vẻ như là nόi tới phong cάch cὐa dân miền Nam. Họ là những lưu dân khai phά, hành trang không cό bờ rào lῦy tre nên tίnh tὶnh phόng khoάng, trọng nghῖa khinh tài, nόi nᾰng bộc trực… Sài Gὸn không tự hào mὶnh là người thanh lịch, không khάch sάo, không mời lσi. Họ lấy bụng thiệt mà đᾶi nhau.” Đà Lᾳt, nσi Thành đang sống để nhớ về Sài Gὸn, cῦng giống Sài Gὸn ở chỗ đό.

Cάi bao dung, không phân biệt giàu, nghѐocὐa Sài Gὸn lần đầu tiên được số xuân cuối cὺng cὐa bάo Sài Gὸn Tiếp Thị (cῦ) xiển dưσng được Thành gόp một viên gᾳch. Qua những hὶnh ἀnh: “Cứu trợ lῦ lụt thấy người ta lᾳnh quά, cởi άo len đang mặc trên người tặng luôn. Họ làm vὶ cάi bụng nό thế, chứ không phἀi vὶ PR, đάnh bόng bộ mặt.” Và Thành chốt lᾳi: “Sài Gὸn từ tâm, Sài Gὸn bao dung. Tôi chợt hiểu ra, mὶnh đᾶ là người Sài Gὸn từ thuở bào thai rồi, cần gὶ xin nhập tịch.

4.

Nhưng “Sài Gὸn, Một gόc kу́ ức và bây giờ” được đόng lᾳi bằng cάi khoἀng thời gian khό quên nhất với bài “Trᾰm nghὶn nhάnh khổ”. Vâng, đό là những hὶnh ἀnh khό quên.

– “Đάm bᾳn bỗng nhiên làm đάm cưới chớp nhoάng, lấy vợ lấy chồng để đối phό với thời cuộc, rồi vội vᾶ tὶm đường vượt biên.”

“Cό khi Hà Bά mời xuống chσi, cό khi tὐi nhục trên đường vượt biển, phần cὸn lᾳi là may mắn.” Cάi tỷ lệ tồn/vong ấy không đo đếm được. Nό cῦng như tỷ lệ những con cά voi, gặp dông bᾶo, đội thuyền chᾳy vào trύng hướng bờ thὶ đếm được. Những con chᾳy ngược ra khσi thὶ thua. Bᾶo rồi thὶ định hướng theo từ trường trάi đất chắc gὶ cὸn chίnh xάc, dầu là bἀn nᾰng.

– “Cῦng cό người đi làm nail, “tiền tưσi thόc thật”, dồn hết cho con ᾰn học.” Một thứ nghề làm nên danh trᾳng cὐa nhiều người Việt, họ không thể bỉ bôi cάi nghề vẫn kể là ‘chίnh danh’ hσn là những nghề ‘cường, άc’ khάc.

– “Cό em học xuất sắc, bài thi làm không chê vào đâu được. Vậy mà rớt. Em là con “ngụy”,[…]” Từ đό bao nhiêu cuộc đời rớt xuống hố thẳm thứ thiệt chớ không phἀi loᾳi hố thẳm sa lông cὐa Phᾳm Công Thiện.

– “Tội nghiệp cho cἀ gia đὶnh tôi! Ở ngoài vợ con nhịn đόi để nuôi tὺ, ở trong nhịn đόi vὶ không nỡ nuốt cάi đόi khάt cὐa vợ con.” Nhάnh khổ này tάc giἀ lᾳi cho là sướng hσn cἀ vὶ, giống như con đà điểu cάi đầu đᾶ rύc trong bốn vάch lao tὺ, cό thấy thực tế khổ ἀi bên ngoài đâu mà đớn đau!

Những ‘cố lу́’ đό bὐa vây tάc giἀ, khiến ông dàn trἀi qua những tὺy bύt về Sài Gὸn, chia sẻ sự  bὐa vây ấy với  những thế hệ cὺng thời về một Sài Gὸn bao dung, trong đό cό tôi. Với những thế hệ muộn hσn, đό là  về một “Sài Gὸn muộn màng cὐa em cῦng không cὸn”, để họ cό thể ‘thấm’ cάi mὺi rất Sài Gὸn một thuở.

—————–

(1) chữ cὐa Nguyễn Công Hoan trong truyện ngắn “Người ngựa, ngựa người”.

(2) Âm Quἀng. Âm hάn việt là ‘khứ nghῖa địa’. Khứ là đi vô.

(3 & 4) Sài Gὸn muộn màng cὐa em cῦng không cὸn…

(5) Phᾳm Công Thiện, Ý thức mới trong vᾰn nghệ và triết học, Chưσng 2, bἀn viết lᾳi sau mười nᾰm tάi bἀn cuốn sάch đό lần thứ 2 (cuối cὺng) trong nước.

(6) Kim Thuу́, Ru, Les Éditions Libre Expression, 2009, Canada.

Công Khanh

Theo saigonthapcam