Đọc khoἀng: 11 phύt

Quάn Vᾰn, cάi tên trở thành rất thân thuộc ở Sài Gὸn trước 1975, đᾶ đưa tên tuổi nhiều nghệ sῖ sάng tάc, trὶnh diễn đi sâu vào lὸng thưởng ngoᾳn cὐa giới trẻ và người mộ điệu.

Trong у́ nghῖ tὶnh cờ nào đό cὐa một ai đề xướng, Nhόm Sinh Viên Vᾰn Hόa đứng ra thành lập Quάn Vᾰn (ông Đỗ Tᾰng Bί xάc nhận qua điện thư у́ kiến cho ra đời Quάn Vᾰn là cὐa ông). Quάn Vᾰn, cάi tên trở thành rất thân thuộc về sau là một trong những tụ điểm sinh hoᾳt vᾰn nghệ tiên phong cὐa thanh niên sinh viên học sinh rất cό khί thế, cό sức lôi cuốn mᾶnh liệt và tᾳo được nhiều tiếng vang trong những nᾰm dài biến động. Cό thể nόi không ngoa: Chίnh Quάn Vᾰn đᾶ đưa tên tuổi nhiều nghệ sῖ sάng tάc, trὶnh diễn đi sâu vào lὸng thưởng ngoᾳn cὐa giới trẻ và người mộ điệu. Từ Thanh Lan / Từ Công Phụng đến Khάnh Ly / Trịnh Công Sσn v.v. và nhiều ca nhᾳc sῖ, thi sῖ khάc nữa. Sinh hoᾳt vᾰn nghệ từ Quάn Vᾰn như một bàn đᾳp, dần đi sâu vào cάc khuôn viên đᾳi học, đoàn thể và ngay cἀ tư nhân về sau. Quάn Vᾰn là tiền thân cὐa Thằng Bờm, Hầm Giό, Hội Quάn Cây Tre . . .

Tưởng cῦng nên nhắc lᾳi, bọn tôi dὺ cό tham gia cάc bang, nhόm riêng nhưng vẫn luôn luôn là thành viên cὐa CPS (CPS là chữ viết tắt cὐa Chưσng Trὶnh Phάt Triển Sinh Hoᾳt Thanh Niên Học Đường).Cσ quan này đᾶ hỗ trợ đắc lực cho cάc sinh hoᾳt mang tίnh chất vᾰn học nghệ thuật.

Quάn Vᾰn Trong Nỗi Tὶnh CờQuάn Vᾰn lύc mới thành lập. Từ trάi: Ngô Vưσng Toᾳi, Hoàng Xuân Giang, Trần Đᾳi Lộc, Hoàng Xuân Sσn. Ảnh: Đỗ Việt Anh (Đỗ Tᾰng Bί) 1967

Cuối nᾰm 1966, đầu 67, anh em CPS tham gia công tάc cứu trợ nᾳn nhân chiến tranh vὺng giới tuyến Gio Linh / Cam lộ / Đông Hà. Chiến dịch được mang tên Công Trường Thanh Niên Vὺng Giới Tuyến gồm nhiều anh chị nhiệt tὶnh hᾰng hάi không nề sύng đᾳn hiểm nguy mang vật liệu, phẩm vật đổ xô ra miền địa đầu dựng lᾳi người dựng lᾳi nhà cho đồng bào cật ruột. Một ngôi nhà mẫu bằng vật liệu thật nhẹ trong tinh thần cứu trợ khẩn cấp được tᾳm dựng trên khu đất trống trước thềm tam cấp, nσi Khάm Lớn cῦ hồi xưa đặt cỗ mάy chе́m hành xử tội nhân, thoai thoἀi bước xuống sân cὀ rộng phίa bên dưới. Lύc anh chị em sinh viên học sinh về lᾳi Sài Gὸn sau gần một thάng trời công tάc, ngôi nhà mẫu cứu trợ vẫn cὸn đό.

Nhận thấy ngôi nhà tuy cό vẻ sσ sài nhưng tọa lᾳc ở một địa điểm khά thσ mộng, anh em bàn thἀo và nἀy ra у́ kiến dựng một quάn cà phê vᾰn nghệ làm nσi tụ họp thường xuyên cho giới trẻ, với vật liệu đσn sσ thô thiển, tự chế lấy bàn ghế, quày hàng v.v. Thế là phe ta hᾰng hάi bắt tay vào việc. Mọi người đều đồng у́ với tên đặt: Quάn Vᾰn. Vốn liếng sσ khởi là do đόng gόp tài chάnh cὐa cάc thành viên Nhόm Sinh Viên Vᾰn Hόa dưới hὶnh thức đầu tư cổ phần. Nόi nghe cό vẻ to tάt thế nhưng sự thật đa số anh em là sinh viên nghѐo, cὸn đang theo đuổi việc học, cὸn ngửa tay nhận trợ cấp gia đὶnh, nên tài khoἀn đόng gόp cῦng chỉ đὐ chi dὺng hàng họ cà phê nước ngọt lύc ban đầu.

Nguyên tắc cὐa Quάn Vᾰn là tự quἀn. Anh em luân phiên quἀn lу́, coi sόc hàng quάn mỗi tuần một lần. Đặc biệt chưσng trὶnh vᾰn nghệ chίnh thức được tổ chức mỗi tối thứ sάu hàng tuần, nhằm giới thiệu một tάc giἀ hoặc một ban, nhόm đᾶ, đang hoặc sẽ cό những hoᾳt động mang tίnh vᾰn nghệ. Tối thứ bἀy, chὐ nhật là vᾰn nghệ tự do, bὀ tύi, cây nhà lά vườn. Ngô Vưσng Toᾳi và tôi Hoàng Xuân Sσn lo trang trί mў thuật, kẽ bἀng hiệu, sắp xếp, bố trί bàn ghế, hàng họ.Trước mặt quάn, hai chiếc dὺ nhà binh phế thἀi được cᾰng ra làm nσi che mưa nắng.Dưới mάi dὺ cό khoἀng mưσi bộ bàn ghế chίnh thấp lѐ tѐ. Và phίa dưới tam cấp, dốc đồi, trên thἀm cὀ … rἀi rάc những ghế ngồi đὐ kiểu đὐ loᾳi: thân cây cưa ngắn, ghế xe hσi cῦ, thὺng gỗ tᾳp, và thậm chί những kе́t vὀ chai la de. Quάn mang một dάng vẻ thô sσ, nghệ sῖ và rất là “sinh viên bụi“.

Để tᾰng cường thêm nе́t duyên dάng cho Quάn Vᾰn, Ngô Vưσng Toᾳi đᾶ mời được một cô bᾳn gάi ở cὺng xόm trường đua Phύ Thọ làm thâu ngân viên. Đό là Nhuệ Giang, vόc người nhὀ nhắn, xinh xắn với nụ cười duyên rᾰng khễnh rất ư là thu hύt, ưa nhὶn. Nhuệ Giang tίnh tὶnh vui vẻ, bặt thiệp và dễ mến, sẵn sàng làm vui lὸng khάch đến, vừa lὸng khάch đi. Nhuệ Giang đᾶ hόa thân làm Bông Hồng Quάn Vᾰn. Một cάi tên tiền định. Mỗi tối đều cό một chàng tὶnh si đến cắm một đόa hồng rực thắm trên quày hàng Nhuệ Giang. Tất cἀ bọn tôi Ngô Vưσng Toᾳi, Hoàng Xuân Giang Trịnh Công Sσn, Hoàng Ngọc Tuấn, Hoàng Xuân Sσn đều trở nên vô cὺng thân thiết với Nhuệ Giang. Như anh em một nhà. Chỉ cό chàng Trần Hiếu Lai công tử là lọt được vào mắt xanh cὐa cô em gάi. Được nhận làm gᾳc-đờ-co thường trực.

Bao nᾰm trời thất tάn, bọn tôi không cὸn nghe tin tức Nhuệ Giang. Chẳng biết con sông Nhuệ giờ trôi chẩy về đâu? Và Bông Hồng Quάn Vᾰn (hiện Nhuệ Giang đang cư ngụ ở Úc Đᾳi Lợi với gia đὶnh) lưu lᾳc ở phưσng trời miên viễn nào? Hay đᾶ cằn khô nσi đάy thẳm quê nhà?!

Ngồi quάn nhâm nhi ly cà phê, nghe nhᾳc là mode cực thịnh cὐa thanh niên sinh viên học sinh thời bấy giờ. Ngồi cho qua ngày đoᾳn thάng. Ngồi cho quên nỗi άm ἀnh ghê sợ chiến tranh và đường tưσng lai mὺ mịt. Quάn Cάi Chὺa (La Pagode), Givral, Brodard, Impе́rial . . . dưới phố. Cà phê Hân, Duyên Anh, Thάi Chi . . . ở Đa Kao. Thu Hưσng ở Tân Định. Giό Bấc, Nᾰm Dưỡng . . . ở Phan Đὶnh Phὺng / Nguyễn Thiện Thuật. Quάn nào cῦng đông cứng và nườm nượp khάch.

Quάn Vᾰn cῦng không ra ngoài tiền lệ, cό phần đông đἀo khάch hàng hσn, cό sức thu hύt đặc biệt hσn nhờ những chưσng trὶnh vᾰn nghệ sống động. Nhᾳc nền thường trực cὐa Quάn Vᾰn là nhᾳc chọn lọc cὐa Phᾳm Duy, Trịnh Công Sσn, Cung Tiến . . . cὺng nhᾳc tiền chiến, cổ điển, phάt ra từ một mάy magnе́tophone gắn tape nhᾳc lớn do Trần Đᾳi Lộc cung cấp. Thức uống cὐa Quάn Vᾰn cῦng đσn giἀn, chỉ vài ba mόn: cà phê (dῖ nhiên!) – nước ngọt, thường là nước cam chua nhᾶn Birley, cό khi là Xά Xị Con Cọp. Đặc biệt rất đắt hàng là nước đά chanh đường pha rượu Rhum, gọi tắt là Chanh Rum. Trà nόng trà đά miễn phί. Tới phiên ai quἀn lу́, người đό phἀi mua sắm dự trữ thức uống đὐ cho cἀ tuần. Bọn tôi chọn cà phê Phάp thσm ngon loᾳi Jean Martin ở quày hàng kế restaurant Thanh Bᾳch đường Lê Lợi. Nước ngọt mua sῖ tận Chợ Lớn (Tấn Mốc lo việc này). Chanh, đά, đường . . . mua quanh khu vực chợ Bến Thành. Ẩm khάch mua ticket tᾳi quày thu ngân Nhuệ Giang và tự động ra phίa sau chọn mόn hàng thίch hợp. Cό những hôm quά đông khάch phe ta phἀi cật lực làm việc “rụp rụp”, nόi theo ngôn từ Vō Phiến, kiểu dây chuyền mới bắt kịp lưu lượng khάch vào ra. Nào liền tay rửa phin, ly tάch, pha cà phê, quậy chanh rum, chặt nước đά v. v . Cό những tay pha cà phê rành nghề như Hoàng Xuân Giang, Ngô VᾰnTίnh . . . thὶ cῦng cό những hἀo thὐ với ngόn “hàn bᾰng miên chưởng” mύa tay chặt nước đά bay bướm nhậm lẹ cỡ Tấn Mốc, Hồ Tự, Nguyễn Khἀ Lộc . . . Lắm khi làm không kịp, khάch phἀi nhào vào giύp một tay. Không khί thiệt là nhộn nhịp, thân thiện. Đông, vui không thể tἀ.

Ra Quân

Quάn Vᾰn ra quân những sinh hoᾳt vᾰn nghệ tiên khởi bằng lực lượng trừ bị: phe nhà tung quἀ bόng dὸ đường trước.

Nguyễn Thᾳc bắn phάt phάo đầu với đêm trὶnh diễn độc tấu tây ban cầm. Thᾳc là một guitariste nhᾳc cổ điển cό hᾳng. Khάn thίnh giἀ chọn lọc, hᾳn chế. Đêm tῖnh lặng. Từng giọt đàn thάnh thόt lόng lάnh trong mắt người. Tί tάch những giọt cà phê trầm tưởng, sόng sάnh. Và bόng đêm chan hὸa trên sân cὀ ru người vào cσn mộng êm đềm. Dὺ ίt khάch nhưng đêm vᾰn nghệ thành công mў mᾶn bởi tấm lὸng cὐa người trὶnh tấu và kẻ thưởng thức.

Tiếp nối không khί trầm lắng, Quάn Vᾰn sôi động hẳn lên với Đêm Trầm Ca Nguyễn Đức Quang/Hoàng Kim Châu/ Trần Trọng Thἀo. Ở đây không cό tiếng hάt nhà nghề. Ở đây chỉ cό ca khύc bὺng chάy ra trên đầu mỗi nhiệt huyết. Quang- Châu-Thἀo hάt say sưa những bài ca khai phά. Những thanh khύc hὺng trάng khσi động lὸng hᾰng say tuổi trẻ. Khί thế bừng bừng. Anh hάt. Tôi hάt. Mọi người cὺng hάt trong tiếng vỗ tay đều nhịp dậy trời.

Anh em tôi – hσn trᾰm nᾰm – nằm nếm gai uống chai mật đắng – chê bước anh – nhưng trông đến em lὸng đầy lo lắng
Anh em tôi – hσn trᾰm nᾰm – mang chiếc gông đi trong lao tὺ – cho đến nay cờ tự do cắm trên nấm mồ…

(Anh Em Tôi – Nguyễn Đức Quang )

Đường Việt Nam ôi vô cὺng vô tận – đường ngang tàng ngoài biển Nam giữa Trường Sσn – đường ngày qua đầy vết kinh hoàng, mỗi xόm làng một dở dang . . .
Ai từng đi trên đường Việt nam – bước âm thầm và tim nάt tan…
Đi dựng lấy quê hưσng nhà – giống da vàng này là vua đấu tranh…

(Đường Việt Nam – Nguyễn Đức Quang )

Người bᾳn lάng giềng – Ca Đoàn Nguồn Sống – tham gia trὶnh diễn tᾳi Quάn Vᾰn một chưσng trὶnh đặc sắc phong phύ gồm đὐ cάc thể loᾳi ca – vῦ – nhᾳc – kịch, dân ca, hάt chѐo, nhᾳc cổ truyền… làm sống lᾳi truyền thống vᾰn hόa dân tộc, rất đάng trân quу́, gὶn giữ.

Rồi Đêm Tâm Ca Phᾳm Duy/Steve Addiss. Hai nhân dάng. Hai dὸng mάu. Khoάc άo màu đen thôn dᾶ. Song tấu tây ban cầm. Cὺng hὸa chung tiếng hάt, đổ xuống như những giọt mưa, chan hὸa trong mắt, trên môi mẹ:

Giọt mưa trên lά – nước mắt mẹ già lἀ chἀ đầm đὶa trên xάc con lᾳnh giά
Giọt mưa trên lά – nước mắt mặn mà – thiếu nữ mừng vὶ tan chiến tranh chồng về…

Steve (Stephen) Addiss cῦng cό chuyển sang Anh ngữ ca khύc này cὐa Phᾳm Duy: The Rain On The Leaves

The rain on the leaves is the tears of joy – of the girl whose boy – return from the war.
The rain on the leaves is the bitter tears when the mother hears her son is no more…

Đό là những hὶnh ἀnh khό phai mờ trong tâm trί. Như những bài tâm ca lắng đọng lâu dài trong hồn người.

Sinh hoᾳt vᾰn nghệ Quάn Vᾰn thay đổi không ngừng.

Tiếp nối là những đêm: Từ Công Phụng hάt tὶnh ca Trên Vὺng Tuổi Mây với Thanh Lan (ca sῖ / diễn viên điện ἀnh) – Vῦ Thành An/Hồng Vân/Thế Dung và Những Bài Không Tên – Miên Đức Thắng vᾳm vỡ, mᾳnh bᾳo với Hάt Từ Đồng Hoang. Và rồi Phưσng Oanh với dân ca. Ban Tam Ca Đông Phưσng. Cάc nhᾳc sῖ Du Ca như Ngô Mᾳnh Thu/Diễm Chi, Giang Châu, Nguyễn Quyết Thắng, Nguyễn Hữu Nghῖa cῦng ra quân trὶnh làng. Cό những đêm thσ như đêm ra mắt thi phẩm Đêm Việt Nam cὐa Đỗ Qύy Toàn. Nhà thσ Lê Vᾰn Ngᾰn từ ngoài trung vào diễn ngâm thσ cὐa mὶnh và bằng hữu qua chὐ đề Ánh Sάng Đời Lao Động. Trịnh Công Sσn cῦng đᾶ thực hiện xuất hάt một mὶnh trước khi cό Khάnh Ly. Anh hάt những ca khύc trong Thần Thoᾳi, Quê Hưσng và Thân Phận. Như đᾶ cό lần nhắc đến, đây là những ca khύc mang tίnh triết lу́ sâu đậm về con người và cuộc sống. Cό nhὶn thấy cάi nhân dάng gầy gὸ cὐa TCS ôm đàn hάt những ca khύc mὶnh với giọng kêu gào thống thiết mới thấm cἀm qua từng câu từng chữ, cάi thân phận nhὀ nhoi, mong manh cὐa kiếp người vô lượng.

Như thế, Quάn Vᾰn lύc nào cῦng đông vui. Nhưng phἀi đợi đến sự kết hợp lᾳ thường diệu vợi giữa Trịnh Công Sσn và Khάnh Ly, Quάn Vᾰn mới trở nên một hiện tượng và mang dấu ấn rō rệt về cάc sinh hoᾳt vᾰn nghệ thời thượng. Từ khởi điểm này, đᾶ cό sự cἀm thông tuyệt vời giữa nghệ sῖ và quần chύng. Hάt và Lắng Nghe đᾶ trở thành một nhu cầu cần thiết cho tuổi trẻ hôm nay giữa vὺng đᾳn bom tὐi nhục. Hάt và Lắng Nghe đᾶ bước đi từ Quάn Vᾰn, lan dần vào cάc đᾳi học; lớn dậy một phong trào sinh hoᾳt đầy nhiệt huyết.

Nữ Hoàng Chân Đất

Một buổi tối chống gậy lὸ dὸ từ hậu liêu CPS ra sân Quάn Vᾰn ( sự tίch chống gậy vὶ ᾰn đᾳn phάo kίch cὐa VC này sẽ được nhắc lᾳi sau ), tôi bất chợt nghe được một tiếng hάt lᾳ kỳ: nửa như quyện từ lὸng đất âm u, nửa như tự trời thanh cao rόt xuống. Một tiếng hάt cό ma lực cuốn hύt người nghe tự buổi đầu hội ngộ (Ngō ban sσ hᾳnh ngân dài – Cổng xô cὸn vọng điệu tài tử qua – Bὺi Giάng ).

Trời ưσm nắng cho mây hồng
Mây qua mau em nghiêng sầu
Cὸn mưa xuống như hôm nào
Em đến thᾰm, mây âm thầm mang giό lên
Người ngồi đό trông mưa nguồn
Ôi yêu thưσng nghe đᾶ buồn
Ngoài kia lά như vẫn xanh
Ngoài sông vắng, nước dâng lên hồn muôn trὺng
Này em đᾶ khόc chiều mưa đỉnh cao
Cὸn gὶ nữa đâu sưσng mὺ đᾶ lâu

Những chữ Khόc, Đỉnh Cao như làn hσi vύt hắt ra. Như dὸng sống chợt kίch ngất. Rồi bàng hoàng ngậm lắng lời ru êm vào hσi thở nhѐ nhẹ. Cuộc đời đό cό bao lâu mà hững hờ. Chao σi sao lᾳi cό giọng hάt liêu trai đến giữa cuộc đời như một tặng phẩm bất ngờ thế nhỉ? Sao lᾳi cό đường thanh lột tἀ hết những lời ca nhiệm mầu Trịnh Công Sσn? Nàng là ai… LÀ AI? Ngồi ở đâu đό. Thu mὶnh trong gόc tối. Mà tiếng ca như dὸng nhựa chἀy trào cἀ đêm mênh mông? Và tôi, và em. Mσ hồ giữa một vὺng khόi sưσng lᾶng đᾶng.

Những chiếc ghế xίch lᾳi gần. Vὸng trὸn nhὀ vây quanh. Chuỗi vὸng lớn lấp lάnh sάng lân tinh trên những bực thềm. Trên cὀ. Và nàng tiếp tục hάt:

Chiều nay cὸn mưa sao em không lᾳi
Nhỡ mai trong cσn đau vὺi
Làm sao cό nhau – Hằn lên nỗi đau
Bước chân em xin về mau

Mưa bay về những hàng cây thὐy tinh muộn thắp nắng chiều. Giọt nắng. Giọt nến. Ngàn cây thắp nến lên hai hàng – để nắng bây giờ trong mắt em.

Rồi nàng đứng lên Gọi Tên Bốn Mὺa. Gọi đêm liêu trai dài tόc thần thoᾳi. Gọi cuộc tὶnh dấu chim bay và kiếp người mang nặng từ trẻ thσ mới lọt lὸng…

Khάnh Ly! Một cάi tên xa lᾳ chưa từng nghe đến. Cό phἀi là tiếng phong linh mang về thành đô cσn giό miền cao Đà Lᾳt?

Trịnh Công Sσn nồng nàn giới thiệu: “Đây là Mai, mới từ Đà Lᾳt xuống, sẽ sinh hoᾳt với anh em mὶnh lâu dài!

Vâng, Lệ Mai đᾶ đến. Khάnh Ly đᾶ ở lᾳi. Với chύng ta, thật dài lâu.

Việc gὶ phἀi đến, đᾶ đến: KhάnhLy/Trịnh Công Sσn chίnh thức xuất hiện trước công chύng tᾳi Quάn Vᾰn vào một tối thứ Sάu mὺa hѐ đẹp trời. Dὺ phưσng tiện thông tin phổ biến hᾳn chế, dὺ tất cἀ sự kiện hoàn toàn mới mẻ. Số lượng khάn thίnh giἀ đêm Khάnh Ly /Trịnh Công Sσn đông đἀo chưa từng thấy. Cάc bᾳn trẻ ngồi kίn sân cὀ. Tràn ra bên hông và ngay cἀ đàng sau Quάn Vᾰn. Tất cἀ nίn lặng chờ nghe KL/TCS hάt. Thức uống làm không kịp! Nhưng cό hề gὶ. Tuổi trẻ đến đây là để chia sẻ những giά trị tinh thần. Chia sẻ nỗi khάt khao và niềm mất mάt. Trong từng lời ca tiếng hάt. Trong từng hσi thở mớm ru nhau.

Trịnh Công Sσn mở màn với Gia Tài Cὐa Mẹ:

Một ngàn nᾰm nô lệ giặc Tàu
Một trᾰm nᾰm đô hộ giặc Tây
Hai mưσi nᾰm nội chiến từng ngày
Gia tài cὐa mẹ để lᾳi cho con
Gia tài cὐa mẹ: một nước Việt buồn

Ở đoᾳn điệp khύc, anh hάt lᾳi nhiều lần và tất cἀ cὺng hάt theo nhịp vỗ tay vang dội:

Dᾳy cho con tiếng nόi thật thà
Dᾳy cho con chớ quên mầu da
Con chớ quên mầu da nước Việt xưa

Đêm trường lồng lộng tiếng đồng ca. Trịnh Công Sσn tiếp tục kể lể nỗi khổ đau chiến tranh mà quê hưσng Việt Nam hằng cưu mang: Một ngày dài trên quê hưσng – Ngày Việt Nam hoang tàn quά – Một ruộng đồng trσ đất đὀ – Một đàn bὸ không luống cὀ…

Và Khάnh Ly bước lên bục gỗ theo tiếng vỗ tay sόng biển rᾳt rào. Giọng hάt ma tύy cất lên…

Trίch từ Cῦng Cần Cό Nhau – phόng bύt cὐa Hoàng Xuân Sσn, Nhân Ảnh xuất bἀn (Thάng Mười 2013)

Theo Cocochine