Đọc khoἀng: 10 phύt

Ngày Tết, ngày Xuân, Lᾰng Ông Bà Chiểu rất đông người viếng. Cό người Nam Kỳ, Bắc Kỳ và cἀ người Tàu (bà xẩm) đi viếng, cύng tế thành tâm dữ dằn. Bᾳn nên nhớ cάi đὶnh Minh Hưσng Gia Thᾳnh ở Chợ Lớn Tết vắng hoe, người Tàu ίt đi, họ chỉ đi chὺa Tàu cύng, vậy là Lᾰng Tἀ Quân đầy người Tàu viếng. Tᾳi sao?

Lᾰng Ông Bà Chiểu

Ngẫm chuyện xưa trong cάc đᾳi tướng khai quốc công thần cὐa vua Gia Long thὶ phe Nam Kỳ mᾳnh nhứt vὶ nhà Nguyễn trung hưng ở Phưσng Nam. Tἀ quân Lê Vᾰn Duyệt-người hὺng trận Thị Nᾳi là người vō tướng Nam Kỳ dữ dằn nhứt. Trong khi ông Nguyễn Huỳnh Đức cῦng Nam Kỳ nhưng thάi độ vừa phἀi, làm cho trσn tru, tὀ vẻ hiền lành thὶ ông Duyệt cά tάnh rất mᾳnh. Theo truyền thuyết, Lê Vᾰn Duyệt cầm tinh Hắc hổ nên rất nόng tάnh. Lê Vᾰn Duyệt và Lê Chất cὺng phe, đối chọi với phe Nguyễn Vᾰn Thành và Đặng Trần Thường ở Bắc Thành.

Phe Gia Định mᾳnh nhứt vὶ ông Duyệt là phe làm ra tiền cὐa, lύa gᾳo dồi dào, binh lίnh no đὐ, rѐn luyện hᾰng say, vō khί tối tân, trào đὶnh cần Gia Định. Vὶ là lᾶnh tụ phe Nam Kỳ nên ông Lê Vᾰn Duyệt hầu như công khai ra mặt ở vô số vụ “đᾳi sự”, ông va chᾳm nhiều người và không được lὸng tân quân là vua Minh Mᾳng. Vὶ Tἀ Quân cό danh vọng với Nam Kỳ, cό công nhiều lắm. Thời ông cai quἀn ông cho tự do thông thưσng, kinh tế thị trường, tự do truyền đᾳo. Tἀ Quân Lê Vᾰn Duyệt cό tầm nhὶn cὐa một người Nam Kỳ open, lὸng dᾳ thoάng, tầm nhὶn xa. Thành ra chưa cό vụ cấm đᾳo nào dưới thời ông khi ông cὸn sống.

Lᾰng Ông Bà Chiểu

Nhὶn lᾳi lịch sử Công giάo Nam Kỳ ta thấy thάnh tử đᾳo ở Nam Kỳ rất ίt, mà cό hành hὶnh là quan từ Bắc, Trung vô, người Nam Kỳ chίnh là người cưu mang những giάo dân Công giάo chᾳy loᾳn vὶ bức đᾳo từ Trung Kỳ và Bắc Kỳ vô. Thanh và lưσng sống chung xόm, Nam Kỳ không cό khάi niệm xόm đᾳo biệt khu như Bắc Kỳ. Ðến ngày 30 thάng 7 nᾰm Nhâm Thὶn (1832) Tἀ Quân Lê Vᾰn Duyệt mất thὶ triều đὶnh Huế ra tay “dẹp” tάnh tự trị cὐa Nam Kỳ, bắt đầu đάnh vào cά nhân Tἀ Quân. Vụ binh biến thành Phiên An cὐa Lê Vᾰn Khôi nổ ra và kе́o dài từ nᾰm 1833-1835. Huế dẹp được nhưng triều đὶnh cῦng một phen xất bất xang bang.

Cἀ thἀy 1.831 người trong thành đều bị chе́m đầu và vὺi xάc chung trong một hố ở Đồng Tập Trận gọi là Mἀ Ngụy – Mἀ Biền Tru. Trong đό cό 800 người Tàu. Sử chе́p cό một người tên “Bốn Bang” trước khi chết để lᾳi bài thσ lục bάt dài 308 câu kể lᾳi sự kiện gọi là “Bốn Bang thư”, bài thσ này là cὐa ông Lưu Hằng Tίn. Xin nhớ, Bốn Bang không phἀi tên người nào riêng lẻ, là bốn bang hội cὐa người Tàu gồm Quἀng Đông, Phύc Kiến, Triều Châu và Hἀi Nam. Tức là hiểu rằng cό 4 bang hội Tàu hỗ trợ tài chάnh và nhσn lực cho Lê Vᾰn Khôi. Triều đὶnh άp giἀi về Huế xе́t xử và tử hὶnh lᾰng trὶ, bêu đầu 8 người, cầm đầu trong đό cό Lê Vᾰn Cὺ – con trai 7 tuổi cὐa Lê Vᾰn Khôi (Khôi đᾶ chết trước đό), một giάo sῖ Phάp tên Marchand (Cố Du), hai người Tàu tên Mᾳch Tấn Giai (người Tiều) và con trai nhὀ cὐa ông này, Lưu Hằng Tίn (người Quἀng). Sau khi bêu đầu thὶ xάc được đưa trἀ về Nam chôn. Đᾳi diện bang hội Tàu cό thể thấy là ông Lưu Hằng Tίn và Mᾳch Tấn Giai. Lưu Hằng Tίn cό lẽ là bang chὐ Quἀng Đông, lύc Tổng trấn Lê Vᾰn Duyệt cὸn tᾳi thế ông này cῦng là con nuôi cὐa ông Duyệt.

Chύng ta biết cuộc nổi loᾳn Lê Vᾰn Khôi bắt nguồn từ chίnh sάch triệt phiên, cấm đᾳo, nuốt hết lợi ίch Nam Kỳ và bế quan tὀa cἀng cὐa vua Minh Mᾳng. Những cάi này ông Duyệt cὸn sống lᾳi cho tự do. Phe Lê Vᾰn Khôi bao gồm: Dân điền chὐ Nam Kỳ, Cố đᾳo, giάo dân Công giάo, người Tàu bốn bang – kể cἀ con chάu Mᾳc Cửu ở Hà Tiên, người Miên (con trai ông Nguyễn Vᾰn Tồn ở Trà Ôn), Tiểu vưσng Chàm ở trấn Thuận Thành (Bὶnh Thuận) một số người dân tộc ở Tây Nguyên cῦng cό dίnh lίu. Vua Gia Long vὶ được người Tàu Minh Hưσng giύp trung hưng nhà Nguyễn nên ông cό chάnh sάch “nhẹ tay”, Minh Hưσng được miễn lao dịch và miễn thuế thân. Nᾰm 1824, Minh Mᾳng buộc tất cἀ người Tàu di cư phἀi đόng thuế thân kể cἀ người Minh Hưσng, Lê Vᾰn Duyệt phἀn đối. Lê Vᾰn Duyệt cῦng chống lịnh cấm đᾳo Thiên Chύa, chống chὐ trưσng trọng nông ức thưσng cὐa Minh Mᾳng. Minh Mᾳng chὐ trưσng triệt luôn quyền tự trị cὐa người Chàm ở trấn Thuận Thành, ông Duyệt cῦng phἀn đối. Khi ông Duyệt cὸn sống, biết lᾶo thần cό uy tίn lớn nên vua làm ngσ, khi ông Duyệt vừa qua đời thὶ vua Minh Mᾳng ra tay.

Lᾰng Ông Bà Chiểu

Trong đoᾳn vᾰn sau trίch trong “Ngọn cὀ giό đὺa” sẽ thấy Hồ Biểu Chάnh viết về vụ Lê Vᾰn Khôi rất tự hào. Vua Minh Mᾳng kêu là “giặc Khôi”, “mἀ Ngụy” nhưng Hồ Biểu Chάnh lᾳi ca ngợi những người làm binh biến đό là “bậc nghῖa sῖ anh hὺng”, ca ngợi họ là “anh hὺng vὶ ân nghῖa, vὶ phẩm giά mà nổi lên, chớ không phἀi là muốn cướp giựt cὐa lưσng dân, hay là muốn khuấy rối trong xᾶ hội”. Chữ “độc lập” được Hồ Biểu Chάnh nhấn mᾳnh với ông Lê Vᾰn Khôi. Hồ Biểu Chάnh cῦng tự hào kể xuất thân Bắc Kỳ cὐa Lê Vᾰn Khôi.

Trong mắt dân Nam Kỳ, hễ ai sống chết đứng lên bἀo vệ sự độc lập, giữ quyền lợi cho xứ Nam Kỳ thὶ không kể xuất thân, thành dân Nam Kỳ hết rάo trọi. Hồi xưa sao thὶ bây giờ con chάu cῦng sẽ nhứt định như vậy. Mời bᾳn đọc lᾳi khύc vᾰn sau: “Người đời nay ai nghe nόi ‘Giặc Khôi’ thὶ cῦng tưởng là giặc chὸm giặc khόm, tὺng tam tụ ngῦ rồi nổi lên đặng cướp giựt cὐa lưσng dân, hoặc khuấy rối trong thôn xᾶ. Cό người không rō cᾰn nguyên lᾳi khinh khi Lê Vᾰn Khôi đến nỗi con hư thὶ mắng nό là đồ ‘Ngụy Khôi đầu thai’ coi Khôi như người nghịch cὐa mὶnh, tưởng Khôi là một tên đê tiện”.

Lᾰng Ông Bà Chiểu

Ông Hồ Biểu Chάnh lу́ giἀi một hồi cᾰn nguyên rồi ông chе́p vầy: “Giặc anh hὺng vὶ ân nghῖa, vὶ phẩm giά mà nổi lên, chớ không phἀi là muốn cướp giựt cὐa lưσng dân, hay là muốn khuấy rối trong xᾶ hội”. Sau khi dẹp xong vụ binh biến cὐa Lê Vᾰn Khôi thὶ vua Minh Mᾳng kết άn Lê Vᾰn Duyệt cό bἀy tội đάng xử chе́m, hai tội đάng xử thắt cổ, một tội đάng xử sung quân. Kết luận: “Cὸn cάi xưσng khô trong mἀ không thѐm gia hὶnh” nên chỉ sai san phẳng nấm mộ, dựng bia đề tάm chữ “Quyền yêm Lê Vᾰn Duyệt phục phάp xứ” (Nσi tên hoᾳn quan chuyên quyền Lê Vᾰn Duyệt chịu tội). Thành ra Tἀ Quân Lê Vᾰn Duyệt càng bị hᾳ nhục, bị xử khi đᾶ chết thὶ cάi tiếng linh cὐa ông càng lan rộng trong dân gian. Một thời gian mồ mἀ bị san bằng xiềng xίch càng làm tάnh linh thiêng cὐa ông rộng ra dân gian. Chưa cό một ông quan nào cό địa vị tâm linh dữ dằn như ông Lê Vᾰn Duyệt. Dân kể giai thoᾳi rằng những nᾰm 1950 vua Thành Thάi dịp Tết nọ lσn tσn đi chσi Lᾰng Ông, cό ai đưa cho cựu hoàng cây nhang, ông nόi rằng: “Nό (Ông Duyệt) phἀi lᾳy tao chứ tao không lᾳy nό”.

Cό chuyện truyền rằng vua Thành Thάi vào Nam Kỳ đi ngang Lᾰng Ông thὶ xe hσi bị chết mάy, Thành Thάi phἀi sai bὀ cάi xiềng trên mộ ông mới nổ mάy được (nhưng thực tế cάi xiềng ấy đᾶ được bὀ đi từ đầu đời Tự Đức). Lᾰng Ông linh thiêng trong lὸng dân Nam Kỳ, người Tàu Chợ Lớn kêu là “Lᾰng cὐa phὸ mᾶ gia gia”, nghῖa là “Lᾰng cὐa cha ông phὸ mᾶ”. Tἀ Quân Lê Vᾰn Duyệt là hoᾳn quan nên không cό con. Ông nhận Nguyễn Hữu Khôi từ Bắc Kỳ vô làm con nuôi đổi tên là Lê Vᾰn Khôi, cha này là dῦng tướng. Con thừa tự cὐa ông Duyệt là chάu kêu là bάc, con trai em ông Duyệt. Lê Vᾰn Yến con trai “Ông Tἀ Dinh” Lê Vᾰn Phong được thừa tự bάc ruột, vua Gia Long gἀ công chύa Ngọc Ngôn và trở thành Phὸ mᾶ đô ύy. Cό một bài vᾰn tế “chửi” lᾳi người Tàu tham gia vụ binh biến, bài “Vᾰn đῖ tế chệc ngụy” không biết tên tάc giἀ, nhưng đoάn là phe vua Minh Mᾳng làm ra. Trưσng Vῖnh Kу́ sưu tầm và chύ thίch là “Nguyên chệc Sài Gὸn theo giặc Khôi bị chết trận, sấp đῖ nhᾳo chσi”.

Nguyên vᾰn bài chửi:

Vᾰn đῖ tế chệc ngụy

“Hỡi ôi!
Đứng trước bờ sông quẹt nước mắt, khόc mà than rằng
Tάnh tὶnh vốn khάc người ta ai ai mà chẳng cό tὶnh, tὶnh vốn trời sanh tὶnh ấy nặng
Sống thάc ở trong vὸng tᾳo, ai ai mà không cό thάc, thάc nhᾰn rᾰng trắng thάc mà thưσng.
Nάt gan ruột những cάm câu sσn hἀi
Tưởng đầu đuôi khôn xiết nỗi tang thưσng.
Nhớ cάc hia xưa:
Những người phụ kу́
Mấy kẻ huyền dưσng
Kể từ thὐa Bắc Kinh buồm nhẹ
Những đến ngày Nam quốc tàu sang.
Hoặc bôn Châu Đốc Nam Vang, chѐo xᾳc xᾳc chiếc lên chiếc xuống
Hoặc ở Sài Gὸn Bến Nghе́, tiếng xô xô bάn kẹo bάn đường.
Chσn đᾳp hài Ngô đὀng đἀnh
Tay cầm điếu khάch xinh xoang.
May đâu dὶ giό xe dây, duyên cά nước đό đây sum hiệp
Tượng bởi chị trᾰng е́p số, nghῖa keo sσn nam bắc tσ vưσng.
Dập dὶu khi Chợ Lớn đi về, đầu gối tay ấp
Hớn hở cầu lầu khuya sớm, cổ hόt lưng choàng.
Thiếp dầu một cắc cῦng nên hai cắc cῦng nên, coi nhau bằng ngọc
Hia cό nᾰm tiền cῦng vậy ba tiền cῦng vậy, trọng nghῖa như vàng.
Kὶa nệm lόt nọ άo chiên, thiếp đâu quἀn vai mang đầu đội
Sớm quᾳt long trưa άo quᾳ, thiếp nào nài tay xάch nάch mang.
Đὸi khi mưa đất giông trời, thang thuốc hốt sợ hia muôn một
Đến lύc sưσng thu nắng hᾳ, cσm chάo không rời lứ tấc gang.
Người chẳng thưσng kêu những con đῖ thằng Ngô, thiếp bao quἀn tiếng qua cửa miệng
Kẻ cὸn nghῖ gọi ἀ thô chύ chệc, thiếp đᾶ đành nghῖa tᾳc trong xưσng.
Những tưởng qua ngày qua thάng
Hầu mong chung chiếu chung giường.
Nào nghῖ buổi bụi nhσ một cuộc
Bỗng nghe lời sόng giό bốn bang.
Liều phố xά bὀ cửa nhà, vάc đinh ba lên đường ngσ ngẩn
Nе́m đôi quang quᾰng đὸn gάnh, cầm con chѐo xuống thὐy chầm chσn.
Ấy công chi ấy nghiệp chi, nghe mưu quấy nύp hầm sâu mύa sύng
Làm nhᾰng vậy làm khὺng vậy, đến kế cὺng dựa vάch kίn đâm quàng.
Hoặc bà con Thiên địa hội ngày xưa, quen thόi muốn hành cưỡng hành kiếp
Hay đἀng lῦ Tập Đὶnh hầu thὐa nọ, mông lὸng gây tưσng tặc tưσng tàn.
Bởi làm quấy mới lâm hoᾳn họa
Dễ vô can mà mắc tai ưσng.
Quan binh rung trống trận ba hồi, nghe dớn dάc khự tố lô lập cập
Quan binh tống thiên oai một phάt, la ἀi ôi xẩy ngộ lớ ngổn ngang.
Chẳng biết mấy lâm vong thỉ thᾳch
Kể xiết bao mắc άn đao thưσng.
Hia mất mῦi hia mất tai, khôn nhận dấu mướn người lấp đất
Hia trôi sấp hia trôi ngửa, khό nhớ hὶnh thiệt tίch để tang.
Hờn lῦ quᾳ nhὸm ỳ ầm cụm lάc
Giận bầy bên bay sập biên giang.

Ôi!
Canh gà eo όc
Hồn bướm mσ màng.
Ngày Cầu Khất lόng quyên hύt giό
Đêm Ngᾶ Tư nghe nhᾳn kêu sưσng.
Thưσng là thưσng ngày nᾰm mười mặt ngồi chσi, mời uống mời ᾰn, vui trong tiệc mừng người bổn địa
Thἀm bấy thἀm rày bἀy ba đuôi cột xίu, xάch xuôi xάch ngược, xô xuống sông làm ὐy tha hưσng.
Cὸn rἀi rάc đầy ngὸi đầy lᾳch
Hᾶy bộn bề lấp hố lấp mưσng.
Ngày trông mặt nước đầy vσi, tưởng tới hia ân tὶnh đau mấy đoᾳn
Đêm nghῖ việc đời dài vắn, khôn ngᾰn thiếp châu lụy rưới đôi hàng.
Phἀi chi cà đᾶ hе́o mướp đᾶ xσ, duyên lợt dάm trάch trời xanh rύng rẩy
Song hᾶy nguyệt đưσng trὸn huê đưσng nở, mά hồng mà đeo phận bᾳc dở dang.
Nghe ngoài bắc Hàng Chỉnh Cầu Xây, xôn xao trước trước (trύc trύc) mai mai, chị em sao vui chầu bάn đắt
Nghe trong quᾶng Cây Me Phố Lở, tụ tập anh anh е́n е́n, chị em sao tốt số may hàng.
Họa lῦ thiếp tiền cᾰn nghiệp bάo
Khiến cάc hia hậu kiếp chịu oan.
Từ nay mà vắng hia, ngày tiết Trung thu, tiết Trὺng cửu, tiết Đông chί, tiết Thanh minh, khôn mượn kẻ phô diên bày tiệc
Từ này mà không chệc, ngày chὺa ông Quan, chὺa ông Bổn, chὺa Bà Châu, chὺa Bà Chύa, biết cậy ai đốt phάo dưng hưσng.
Quặn dᾳ khi lửa tắt ngồi thầm, vắng ngoài cửa vắng tiếng giày lẹp quẹp
Thύc long thuở tầng cao bước dᾳo, nghe trên lầu không đờn gἀy xuế xoang.
Vὶ ai khiến chữ dưσn (duyên) chίnh mάc
Vὶ ai xui đường nghῖa lỡ làng.
Nhớ anh em thὶ Ba Thắc Bἀy Xàu, nghe tiếng ngụy mấy người ngao ngάn
Tưởng anh em cῦ thὶ Trà Vinh Mân Thίt, cῦng hiệp đoàn một trận tan hoang.
Ngày sάu khắc tới lui hổ thẹn
Đêm nᾰm canh ngồi đứng bàng hoàng.
Hầu mong mượn chύt khoe khoang, thὶ đᾶ vắng ốn nha xίnh xάng
Cῦng muốn vui chσi trὸ chuyện, thὶ lᾳi không Bắc thuận Hồi lưσng.
Ôm phận thiếp thừ nay vὸ vō
Tống cάc hia gọi chύt thường thường.
Hoặc hồn về Quἀng Đông hoặc hồn về Triều Châu, chẳng biết đưa chi, đốt quу́nh quάng ba cây hưσng bổi
Hoặc hồn về Hἀi Nam hoặc hồn về Phước Kiến, gọi chύt tὶnh vậy, uống xὶ xà vài chύt rượu tàn.
Ải ôi thưσng thay!
Cό linh xắng xάi”.

Nguyễn Gia Việt

cochinchine-saigon