Đọc khoἀng: 11 phύt

Kể từ mὺa xuân Mậu Dần 1698 khi Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cἀnh được Chύa Nguyễn Phύc Chu cử vào nam kinh lược, “lấy đất Nông Nᾳi làm phὐ Gia Định, lập xứ Đồng Nai làm huyện Phước Long, dựng dinh Trấn Biên, lập xứ Sài Gὸn…” đến nay đᾶ hσn 300 nᾰm. Ba trᾰm nᾰm với bao biến cố thᾰng trầm, dấu tίch cὐa Sài Gὸn xưa đᾶ dần nhᾳt phai dưới lớp bụi thời gian. “Vật đổi sao dời”, đây đό cὸn lưu lᾳi một vài ngôi đὶnh, chὺa miếu, lᾰng mộ… đᾶ qua sửa chữa tu bổ nhiều lần dὺ cό làm mất dần nе́t cổ kίnh nhưng phần nào cὸn thể hiện sự lưu tâm gὶn giữ. Lần theo sử sάch và một vài dấu tίch, chύng tôi đi tὶm lᾳi một “Sài Gὸn Xưa” lâu nay chưa được nhiều người biết đến. Đό là một làng nghề nổi tiếng đᾶ từng gόp phần cho sự phάt triển cὐa vὺng đất này: Xόm Lὸ gốm.

Những dấu tίch thᾰng trầm cὐa xόm Lὸ Gốm Sài Gὸn xưa

Là trung tâm cὐa lưu vực Đồng Nai rộng lớn và trὺ phύ, Sài Gὸn – Bến Nghе́ ngay từ khi mới hὶnh thành đᾶ sớm mang dάng vẻ cὐa một đô thị sôi động bởi hoᾳt động thưσng nghiệp và sἀn xuất cὐa nhiều ngành nghề thὐ công. Khoἀng cuối thế kỷ XVIII tᾳi đây đᾶ cό 62 ty thợ do nhà nước quἀn lу́ và hàng trᾰm phường thợ trong dân gian. Nhiều ngành nghề tập trung trong cάc khu vực nhất định để rồi xuất hiện những địa danh như xόm Chiếu, xόm Cốm, xόm Lὸ Rѐn, xόm Dầu, xόm Chỉ, xόm Vôi, xόm Bột… riêng xόm Lὸ Gốm vẫn cὸn để lᾳi một số địa danh như đường Lὸ Gốm – đường Lὸ Siêu – đường Xόm đất – bến Lὸ gốm – rᾳch Lὸ gốm – kênh Lὸ gốm – khu lὸ lu… thuộc khu vực quận 6, 8, 11 ngày nay. Sử liệu sớm nhất nόi đến nghề làm gốm ở Sài Gὸn xưa là sάch “Gia Định thành thông chί” cὐa Trịnh Hoài Đức viết khoἀng nᾰm 1820.

Đoᾳn viết về Mᾶ trường Giang-kênh Ruột Ngựa như sau: “Nguyên xưa từ cửa Rᾳch Cάt ra phίa Bắc đến Lὸ Gốm cό một đường nước đọng mόng trâu, ghe thuyền không đi lᾳi được.Mὺa thu nᾰm Nhâm Thὶn (1772) cho đào con kênh thẳng như ruột ngựa nên mới đặt ra tên ấy…” Kênh Ruột Ngựa đᾶ giύp cho ghe thuyền đi lᾳi giữa Sài Gὸn với miền Tây thêm thuận lợi.

Bἀn đồ Thành Gia Định do Trần Vᾰn Học vẽ từ cuối nᾰm 1815 đᾶ cό ghi địa danh Xόm Lὸ Gốm ở khoἀng làng Phύ Lâm- Phύ Định (ngày nay là khu vực quận 6 tiếp giάp quận 8). Bài “Phύ cổ Gia Định phong cἀnh vịnh” sάng tάc khoἀng đầu thế kỷ XIX miêu tἀ: “Lᾳ lὺng xόm Lὸ Gốm, chân vὸ vὸ bàn cổ xây trời…” Trong 62 ty thợ tập trung tᾳi Sài Gὸn làm việc cho nhà nước vào cuối thế kỷ XVIII đᾶ cό cάc ty thợ Lὸ chum, ngόi mộc, gᾳch mộc, lὸ gᾳch…

Những dấu tίch thᾰng trầm cὐa xόm Lὸ Gốm Sài Gὸn xưa

Một vài tài liệu cὐa Phάp, tuy tἀn mᾳn và cό phần phiến diện, cῦng phἀn άnh về việc sἀn xuất gốm ở Chợ Lớn vào cuối thế kỷ XIX: Tᾳi Chợ Lớn cό khoἀng 30 lὸ gốm tập trung ở Hὸa Lục, Phύ Định, Cây Mai… vὺng Chợ Lớn sἀn xuất lu và cάc đồ gốm thông dụng như chậu vịm, siêu ấm, nồi trάch, hῦ khᾳp, cà ràng… vὺng Cây Mai cό một lὸ sἀn xuất đồ sành. Cάc lὸ này lấy nguyên liệu tᾳi chỗ, tuỳ chất đất mà sἀn xuất thành cάc loᾳi sἀn phẩm. Mỗi lὸ gốm hàng nᾰm cό thể sἀn xuất hàng trᾰm ngàn sἀn phẩm. Đến đầu thế kỷ XX vẫn cὸn nhiều lὸ gốm nổi tiếng như lὸ Tίn Di Hưng, Quἀng Di Thành, Hiệp Hưng, Bửu Nguyên, Đồng Hὸa, cάc lὸ chuyên sἀn xuất lu, khᾳp và đồ gia dụng… Theo học giἀ Vưσng Hồng Sển thὶ: “Từ khi lấp rᾳch Chợ Lớn thὶ rᾳch Lὸ gốm, kinh Vὸng Thành không thông thưσng và lὸ gốm chỉ cὸn sόt lᾳi cάi tên trσn và không sἀn xuất đồ gốm nữa…”

Từ những tư liệu lịch sử trên và qua khἀo sάt thực tế cό thể nhận biết địa bàn xόm Lὸ Gốm xưa khά rộng, gồm cάc làng Hὸa Lục (quận 8), Phύ Định-Phύ Lâm (quận 6), Phύ Giάo-Gὸ Cây Mai (quận 11) trἀi dài đôi bờ kênh Ruột Ngựa, kênh-rᾳch Lὸ Gốm. Những con kênh này là tuyến đường giao thông chίnh cὐa khu vực Sài Gὸn cῦ – nay là Chợ Lớn: một vὺng thấp trῦng chằng chịt kênh rᾳch lớn nhὀ, mọi sự đi lᾳi đều dὺng ghe xuồng. Kênh Ruột Ngựa và rᾳch Lὸ Gốm cὸn nối liền rᾳch Chợ Lớn với rᾳch Cάt (Sa Giang) và rᾳch Bến Nghе́. Từ ngᾶ ba “Nhà Bѐ nước chἀy chia hai” xuồng ghe theo rᾳch Bến Nghе́ và kênh Tàu Hῦ qua kênh Ruột Ngựa ra sông Cάt về miền Tây. Ngày nay rᾳch Chợ Lớn không cὸn nữa, nhiều đoᾳn rᾳch Lὸ Gốm biến mất – nhất là khu vực Gὸ Cây Mai hầu như không cὸn dấu tίch con đường thuỷ quan trọng này. Kênh Ruột Ngựa không cὸn thẳng như tên gọi do bị bồi lấp lấn chiếm hai bên bờ. Kênh Lὸ Gốm ngày càng cᾳn hẹp dὺ đᾶ nᾳo vе́t nhiều lần… Tuy nhiên ghe xuồng vẫn theo con nước mà xuôi ngược, dὺ nσi đây đᾶ phάt triển hệ thống đường bộ chằng chịt như mᾳng nhện, dὺ cάc làng nghề – phố nghề ven kênh rᾳch không cὸn nữa… Đὐ biết trước đây trước đây tuyến đường thὐy này quan trọng như thế nào.

Những dấu tίch thᾰng trầm cὐa xόm Lὸ Gốm Sài Gὸn xưa

Dấu tίch vật chất cὐa xόm Lὸ Gốm ngày xưa nay chỉ cὸn lᾳi di tίch lὸ gốm Hưng Lợi thuộc làng Hὸa Lục (phường 16 quận 8), nằm ven kênh Ruột Ngựa. Đối diện là làng Phύ Định cάch đây vài nᾰm cὸn một số gia đὶnh làm nghề “nặn ông lὸ” – bếp gốm. Di tίch là gὸ lớn chứa đầy mἀnh gốm cὐa cάc loᾳi lu, khᾳp, siêu, chậu… Cuộc khai quật nᾰm 1997-1998 đᾶ tὶm thấy tᾳi đây phế tίch 3 lὸ gốm kiểu lὸ ống (lὸ Tàu) là loᾳi lὸ thông từ bầu lửa đến ống khόi, dốc và hẹp, nền lὸ được gia cố nhiều lần, thành lὸ đắp dày bằng phế phẩm. Cάc đoᾳn vάch lὸ cὸn lᾳi được xây bằng loᾳi gᾳch lớn chἀy men dày, lὸng lὸ chứa đầy mἀnh sἀn phẩm mà qua đό cό thể nhận biết một số loᾳi sἀn phẩm đặc trưng cὐa lὸ Hưng Lợi. Ba lὸ gốm này sἀn xuất nối tiếp nhau trong một thời gian khά dài nhưng cό thể không liên tục vὶ lὸ gốm cὐa giai đoᾳn sau được xây trên một phần lὸ cῦ hoặc sửa chữa gia cố lᾳi lὸ cῦ.

Giai đoᾳn đầu khu lὸ này chὐ yếu sἀn xuất lu chứa nước bằng chất liệu sành nâu, dάng thuôn vào đάy hoặc bầu trὸn, kίch thước khά lớn: thường được gọi là “lu 3 đôi” hay “lu 5 đôi” (mỗi đôi nước – 2 thὺng – khoἀng 40 lίt nước). Lu gốm làm bằng phưσng phάp nặn tay bằng “dἀi cuộn kết hợp bàn dập, bàn xoa” nên độ dày và dάng trὸn đều, bên trong vành miệng lu cὸn dấu ngόn tay để lᾳi khi dὺng tay vuốt cho vành miệng trὸn và gắn chặt vào thân lu. Trong số hàng ngàn mἀnh lu thống kê được thὶ mἀnh nắp chiếm đến gần 2/3, cho biết nắp được sἀn xuất nhiều hσn để đάp ứng nhu cầu vὶ nắp hay bị vỡ hὀng khi sử dụng. Do mἀnh lu, nắp lu nhiều nên khu lὸ này cὸn được gọi là Lὸ Lu. Lὸ sἀn xuất lu đựng nước cό niên đᾳi sớm nhất ở khu lὸ này, khoἀng nửa sau thế kỷ XVIII. Mἀnh phế phẩm cὐa lὸ lu cὸn phân bố trên một diện rất rộng xung quanh lὸ, đào sâu xuống hσn 1m vẫn gặp mἀnh lu gốm.

Chiếm tỷ lệ lớn nhất là mἀnh cάc loᾳi sἀn phẩm gốm và sành men nâu, men vàng hoặc không men. Đό là hῦ, khᾳp, hộp, siêu, nồi cό tay cầm… dưới đάy cό in 3 chữ Hάn “Hưng Lợi diêu” (lὸ Hưng Lợi). Bên cᾳnh đό là cάc kiểu chậu bông hὶnh trὸn hay lục giάc, bάt giάc phὐ men xanh lam hay xanh đồng – màu men đặc trưng cὐa “Gốm Sài Gὸn”. Chậu bông phần lớn cό kίch thước nhὀ, hoa vᾰn in nổi trong cάc ô không men là hoa mai, hoa cύc hoặc tứ quу́, bάt tiên…

Đây là sἀn phẩm cὐa giai đoᾳn thứ hai, giai đoᾳn cό tên lὸ Hưng Lợi khoἀng thế kỷ XIX. Cάc sἀn phẩm này vẫn dὺng kў thuật nặn tay nhưng cό kết hợp khuôn in, chất liệu gốm sành nhẹ lửa, không sử dụng “bao nung” (hộp nung) nhưng phổ biến cάc loᾳi “con kê” trong việc chồng kê sἀn phẩm trong lὸ nung. Đặc trưng là “con kê” hὶnh ống cό thể chồng lên nhau tᾳo nhiều độ cao thấp khάc nhau nhằm tận dụng thể tίch lὸ nung.

Giai đoᾳn thứ 3 ở đây sἀn xuất gốm sứ gồm cάc loᾳi chе́n, tô, đῖa, ly, cốc, muỗng, ấm trà, lư hưσng… men trắng hoa vᾰn men xanh và men nhiều màu, chai men trắng ngà… Sἀn phẩm làm bằng bàn xoay, cό nhiều loᾳi bao nung cho một hay nhiều sἀn phẩm. Cάc loᾳi đồ gốm gia dụng tuy đσn giἀn về kiểu dάng nhưng cό nhiều kίch thước khάc nhau, theo thời gian cό sự khάc biệt nhὀ ở chi tiết tᾳo dάng hay hoa vᾰn. Một số sἀn phẩm cό chữ Hάn như Việt lợi, Kim ngọc, Chấn hoa xuất phẩm, Nhất phiến bᾰng tâm… cάc chữ này không phổ biến trên sἀn phẩm, không cό chữ Diêu kѐm theo nên chắc hẳn không phἀi tên lὸ sἀn xuất mà rất cό thể là tên cὐa vựa gốm lớn hay cửa hàng bάn đồ gốm in lên cάc sἀn phẩm mà họ đặt lὸ sἀn xuất, tức là giai đoᾳn này lὸ sἀn xuất theo đặt hàng cἀ về số lượng và từng loᾳi sἀn phẩm. Tὶnh trᾳng sἀn xuất theo sự đặt hàng cὐa chὐ hàng là người buôn bάn cho biết đᾶ cό sự chuyên hόa giữa sἀn xuất và lưu thông hàng hόa khi nhu cầu cὐa thị trường ngày càng đa dᾳng và thay đổi thường xuyên. Chất liệu làm gốm là loᾳi đất sе́t tưσng đối trắng không cό tᾳi chỗ mà chắc phἀi khai thάc từ miền Đông về. Dựa vào loᾳi hὶnh sἀn phẩm và tίnh chất sἀn xuất nόi trên cό thể nhận thấy lὸ gốm này cό niên đᾳi khoἀng nửa đầu thế kỷ XX.

Tuy cό ba giai đoᾳn với những loᾳi sἀn phẩm đặc trưng cho từng giai đoᾳn nhưng kў thuật sἀn xuất ở khu lὸ cổ này khά thống nhất: Cấu trύc lὸ gốm (loᾳi lὸ ống – lὸ tàu), kў thuật tᾳo dάng (bàn xoay, in khuôn), hoa vᾰn, phưσng phάp chồng lὸ và nung gốm, sἀn phẩm cὐa hai giai đoᾳn đầu (lu, khᾳp, siêu, nồi cό tay cầm…) đều mang đậm dấu ấn kў thuật làm gốm cὐa người Hoa. Theo nhiều nhà nghiên cứu, nguồn gốc cὐa nghề làm gốm mang tίnh chất sἀn xuất hàng hόa ở Gia Định-Đồng Nai là sự kết hợp nghề gốm cὐa lưu dân người Việt với truyền thống kў thuật sἀn xuất gốm mà người Hoa mang vào vὺng đất này trong bước đường lưu lᾳc kiếm sống. Từ khi được cάc Chύa Nguyễn cho vào định cư tᾳi Cὺ Lao Phố, vὺng Sài Gὸn (cῦ) và rἀi rάc một số nσi khάc, người Hoa sinh sống chὐ yếu bằng thưσng nghiệp và thὐ công nghiệp. Tᾳi Cὺ Lao Phố trên sông Đồng Nai (nay thuộc thành phố Biên Hoà) cῦng cό Rᾳch Lὸ Gốm, bến Miểng Sành mà qua khἀo sάt, cάc loᾳi sἀn phẩm hầu như không khάc biệt với sἀn phẩm ở khu lὸ gốm cổ Hưng Lợi. Cάc phường thợ làm gốm cὐa người Hoa thường gồm những người “đồng hưσng” và chuyên sἀn xuất một vài loᾳi sἀn phẩm: người Hẹ chuyên làm lu, khᾳp, hῦ men nâu và men vàng (men da lưσn, da bὸ); người Tiều (Triều châu) chuyên làm đồ “bὀ bᾳch” (không men) như siêu, nồi cό tay cầm…; người Quἀng (Đông) chuyên làm chе́n, đῖa cό men trắng hay men nhiều màu… Hiện nay truyền thống kў thuật này vẫn phổ biến ở những lὸ lu, lὸ gốm ở khu vực Quận 9-Sài Gὸn (như lὸ Long Trường), ở Tân Vᾳn-TP Biên Hὸa và Lάi Thiệu-Bὶnh Dưσng… dὺ cάc chὐ lὸ cό thể không phἀi là người Hoa. Cần nόi thêm rằng, cho đến nay một số dân tộc ở miền Nam (người Chᾰm, người Khmer…) vẫn bἀo lưu kў thuật làm gốm cổ truyền Đông Nam Á là nặn tay, không dὺng bàn xoay và nung gốm ngoài trời, sἀn phẩm là gốm đất nung ίt cό sự thay đổi về kiểu dάng, số lượng không nhiều, vὶ vậy sἀn xuất chỉ mang tίnh chất tự cung tự cấp.

Đối với nghề làm gốm muốn tồn tᾳi và phάt triển thὶ phἀi cό vị trί thuận lợi: là nσi cό hoặc gần nguồn nguyên liệu, cό hệ thống đường thuỷ tiện cho việc chuyên chở hàng hόa đi nhiều nσi, gần trung tâm thưσng nghiệp để nắm bắt nhanh nhu cầu thị trường… Xόm Lὸ Gốm cὐa Sài Gὸn xưa đᾶ cό những điều kiện thuận lợi đό: nguyên liệu ở đây thίch hợp cho việc sἀn xuất cάc loᾳi gốm gia dụng và gốm xây dựng. “Nhất cận thị, nhị cận giang”, làng nghề này lᾳi ở giữa Sài gὸn – nσi tập trung nhiều phố chợ nhất miền Gia Định khi ấy: “phố xά trὺ mật buôn bάn suốt ngày đêm, là nσi đô hội thưσng thuyền cὐa cάc nước cho nên trᾰm mόn hàng hόa phἀi tụ hội nσi đây”. Nam bộ khi ấy là vὺng đất đang trong quά trὶnh khai phά nên nhu cầu về đồ gốm gia dụng rất lớn, do vậy thị trường cὐa Xόm Lὸ Gốm không phἀi chỉ là Sài Gὸn – Bến Nghе́ mà cὸn là cἀ miền Tây rộng lớn.

Từ cuối thế kỷ XIX quά trὶnh đô thị hόa diễn ra ở Sài Gὸn – Bến Nghе́ và một số thị tứ ở Nam bộ, sἀn phẩm cὐa Xόm Lὸ Gốm cό thêm cάc loᾳi hὶnh mới phục vụ nhu cầu xây dựng, trang trί kiến trύc cὐa Đὶnh, Chὺa, Hội quάn, phố chợ, công sở, nhà ở… Khἀo sάt cάc di tίch cổ ở nhiều tỉnh Nam bộ đều thấy phổ biến cάc loᾳi gốm trang trί, thờ cύng, nhiều di tίch nổi tiếng với những quần thể tượng trang trί trên mάi nhà hay tượng thờ, đồ thờ trong nội thất… Khu lὸ gốm ở Gὸ Cây Mai, qua khἀo sάt cὐa người Phάp cho biết, bên cᾳnh gốm gia dụng đᾶ sἀn xuất đồ gốm mang tίnh mў thuật cao như tượng gốm trang trί, tượng thờ, đồ thờ, đồ gốm lớn như chậu kiểng, đôn… được gọi chung là Gốm Cây Mai. Khu vực Gὸ Cây Mai cῦng chỉ là một trong nhiều khu lὸ cὐa Xόm Lὸ Gốm ở Sài Gὸn xưa. Vὶ vậy, chắc hẳn không chỉ cό lὸ Cây Mai sἀn xuất đồ gốm trang trί mў nghệ mà cὸn cό cἀ những khu lὸ khάc nữa mới cό thể đάp ứng nhu cầu rất lớn trong giai đoᾳn cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX. Vὶ vậy, cό thể định danh cάc loᾳi gốm được sἀn xuất ở vὺng gốm Sài Gὸn xưa – bao gồm nhiều khu lὸ, nhiều loᾳi sἀn phẩm nhưng đặc sắc nhất là đồ gốm trang trί mў thuật – là Gốm Sài Gὸn- tên gọi chỉ rō địa bàn sἀn xuất một làng nghề thὐ công đᾶ từng được ghi vào sử sάch và truyền tụng trong dân gian, giống như tên gọi cὐa làng gốm Chu Đậu, Bάt Tràng, Phὺ Lᾶng, Hưσng Canh… ở miền Bắc.

Khoἀng giữa thế kỷ XX, cὺng với những biến cố chίnh trị – xᾶ hội, quά trὶnh đô thị hόa nhanh chόng và mᾳnh mẽ theo một quy hoᾳch nhất định cῦng là nguyên nhân quan trọng làm cho cάc làng nghề thὐ công ở Sài Gὸn – Chợ Lớn không cὸn điều kiện tồn tᾳi, hoặc phἀi tὶm điᾳ bàn mới để phάt triển ở vὺng ven ngoᾳi thành hay xa hσn, đến cάc tỉnh lân cận.

Đô thị hόa làm biến mất cἀnh quan tự nhiên, vὺng nguyên liệu không cὸn, kênh rᾳch bị lấp dần, phố xά mọc lên…, vị trί ưu đᾶi cὐa một làng gốm không cὸn nữa, việc sἀn xuất không cὸn đάp ứng được những nhu cầu mới cὐa thị trường mới, cάc lὸ gốm, lὸ gᾳch ngόi cuối cὺng cὐa Xόm Lὸ Gốm ngừng sἀn xuất. Xόm Lὸ Gốm cὐa Sài Gὸn xưa phἀi kết thύc vai trὸ cὐa mὶnh, nhường bước cho sự phάt triển cὐa vὺng gốm Biên Hoà – Lάi Thiêu.

Tài liệu tham khἀo:

– Trịnh Hoài Đức – Gia Định thành thông chί. Sài Gὸn, 1972.

– Huỳnh Ngọc Trἀng, Nguyễn Đᾳi Phύc – Gốm Cây Mai Sài Gὸn xưa. Nhà xuất bἀn Trẻ,1994

– Nguyễn Thị Hậu, Đặng Vᾰn Thắng – Kў thuật sἀn xuất cὐa lὸ gốm cổ Hưng Lợi, Quận 8 Sài Gὸn. Tᾳp chί Khἀo cổ học số 2/2001.

TS. Nguyễn Thị Hậu là tάc giἀ được yêu mến cὐa nhiều cuốn sάch về Sài Gὸn như “Sài Gὸn bao giờ cῦng thế”, “Nghῖ ngợi đường xa”, “Cάch nhau chỉ cό một giấc mσ”, v.v.. Mời bᾳn đọc tham khἀo thêm tᾳi đây.

Nguyễn Thị Hậu