Đọc khoἀng: 9 phύt

Chốn vắng thực tᾳi

Tôi sống trong quận 15 hai thập niên, nσi công viên Georges-Brassens cό một chợ lồng mà lύc xưa gọi Chợ Ðồ Tể vὶ là nσi mổ và cung cấp thịt cho Paris. Bên hông chợ cὸn bức tượng một người đàn ông vᾳm vỡ đang khuân nửa con bὸ trên vai như đang vάc thập giά. Tuy nhiên trên cάc phἀn thịt đᾶ không cὸn ba sườn với nᾳc lưng hay nᾳc dᾰm mà thay bằng những chồng sάch đὐ cỡ. Cσ man sάch, từ sάch bάn cân kу́ đến sάch quу́ cὐa thế kỷ 16 mà mỗi trang giấy làm bằng gỗ khắc chữ với họa tiết màu. Tôi sống trong chợ sάch này mỗi Thứ Bἀy, từ 9 giờ sάng khi cάc hàng quάn vừa mở cửa, quầy cà phê bên đường đang thσm phức bάnh mὶ cho đến chiều tà khi những bόng điện vàng thἀ άnh sάng hiu hắt lên những bὶa sάch phὐ vội vᾶ tấm bᾳt trốn mưa.

chosachcu

Mua sάch cῦ là cἀ một nghệ thuật! Phἀi biết mὶnh muốn gὶ, cần gὶ và am tường giά cἀ. Nếu là sάch cân kу́, phἀi lựa thật nhiều quyển mὀng, nếu là sάch đồng hᾳng 3 đồng cho mỗi quyển, chọn những quyển thật dầy! Riêng với sάch cό niêm giά, trước khi vào chợ cần lên Amazon để xem quyển sάch ấy giά thị trường bao nhiêu, cό hiếm hay không, rồi khi tὶm thấy, so sάnh với giά Amazon, nhưng chưa nên mua vội, hᾶy tᾳm cất vào một gόc, đάnh vὸng sang cάc quầy khάc cho đến khi chắc mẩm không cό phiên bἀn nào khάc mới hσn, rẻ hσn, hay tuy cὺng tựa nhưng là sάch sưu tập bὶa da…

Khi ấy, hẳn trở lᾳi và trἀ giά quyển mὶnh đᾶ chấm. Công viên Georges-Brassens cὸn cό một đặc điểm, đây là Chợ Sάch Chiến Tranh lớn nhất, nhiều nhất, một kho tàng vô giά! Tôi đᾶ mua ở đây hồi kу́ Ðông Dưσng cὐa Toàn Quyền Paul Doumer in 1905, rồi hồi kу́ Ðông Dưσng Thuộc Phάp cὐa Toàn Quyền Lanessan in 1889, tổng tập bάo quân đội thời Nᾶ Phά Luân… Một lần nhặt lên quyển hồi kу́ cὐa Thống Chế Joffre, tôi đᾶ tức cười vὶ chữ kу́ với lời đề tặng thắm thiết cὐa vị tướng đᾶ phά lῦy Ba Ðὶnh cὐa Ðinh Công Trάng khi sang An Nam, nhưng thếp giấy cὸn nguyên chưa rọc, cό nghῖa viên Đᾳi Úy Tὺy Viên cὐa Joffre, được ưu άi kу́ tặng, đᾶ không buồn đọc.

Lần khάc, giữa cάc trang sάch đầy tiếng sύng đᾳi bάc cὐa Moltke, là một cάnh thư tὶnh âu yếm viết thiết tha nắn nόt cὐa một ai đό gửi cho một ai đό, hay một vе́ xem hί viện cὐa cάch đây chίn mưσi nᾰm… Một lần khάc, tôi bắt gặp giὸng chữ viết tay cὐa một sῖ quan viễn chinh ghi vội ven lề giấy, than phiền: “Phụ nữ An Nam rất đἀm đang, biết thu vе́n và chiều chồng nhưng một khi về sống với chύng ta, họ không chịu làm gὶ cἀ mà chỉ nằm ὶ trên phἀn phe phẩy quᾳt…” Nе́t mực đậm vὶ viết bằng ngὸi bύt lά tre tỳ mᾳnh… Mua sάch cῦ, đôi khi, đầy bất ngờ.

chosachcu1

Sάch xưa làm nhớ Sàigὸn vὶ mua về phἀi rọc giấy. Cάc tᾳp chί xưa cῦng vậy. Phἀi cầm trên tay cάc tập san Tel Quel, Critique, Le Comptoir du Caire, Atelier du Roman mới biết cάch trὶnh bày bὶa cάc tᾳp chί Vᾰn, Vᾰn Học cὐa Mai Thἀo, Nguyễn Xuân Hoàng, Vō Phiến, Nguyễn Mộng Giάc sao y cάch trὶnh bày cὐa bάo Phάp. Xếp hết tên tάc giἀ lên trang bὶa, bên trong đặc kίn chữ và ίt khi cό hὶnh, thỉnh thoἀng một minh họa đen trắng…

Chợ sάch cῦ Georges-Brassens kiến trύc giông giống cάc chợ lồng Bà Chiểu, Tân Ðịnh, không cό vάch, mάi vὸm cong với cột chống, mὺa đông tuyết rσi lộp bộp và giό lᾳnh lὺa qua se sắt. Hσn một chợ sάch, chốn ưa thίch nhất Paris, chốn vắng thực tᾳi đối với tôi. Tôi sống ở đây, trong chợ sάch ấy hai mưσi nᾰm liền, vui đi mua sάch, buồn trốn vào sάch, không cό gὶ rộng rᾶi bao la mênh mông bằng sάch. Và lᾳ kỳ là thời gian không tàn phά. Một đôi lần cầm trên tay những quyển kỳ cục: Lịch sử Thuế khόa từ 1763 dầy ba ngàn trang hoặc Sưu khἀo Tất cἀ Cầu đường tᾳi Phάp từ Thế kỷ 19 dầy hai ngàn trang, tôi đều ngᾳc nhiên làm sao họ cό đὐ tài liệu để đύc kết những công trὶnh như vậy? Trἀi qua bao cuộc chiến cάc thư khố ở Phάp vẫn nguyên vẹn. Sάch cῦ giống như quάn Le Procope ở khu Odе́on, kiêu hᾶnh trưng biển cό từ 1868. Trên đất Việt cό gὶ tồn tᾳi lâu hσn nửa thế kỷ? Cάc triều đᾳi thi nhau đốt sάch.

Sang Cali tôi nhớ nhất chợ sάch cῦ Georges-Brassens và thất vọng vô cὺng là nước Mў ίt hiệu sάch. Ở Paris mỗi con đường cό ίt nhất vài hiệu sάch, cάc tiệm vᾰn phὸng phẩm cῦng bάn sάch, chưa kể những sᾳp bάo đầu đường và tuy chỉ là quầy bάo ngᾶ tư hay một hiệu sάch nhὀ nhưng vẫn cό đὐ sάch triết học, lịch sử, chiến tranh, vᾰn học bên cᾳnh nhật trὶnh, tuần san, nguyệt san, quу́ san… Trong siêu thị Carrefour cῦng cό quầy sάch lớn, ngược lᾳi siêu thị vῖ đᾳi Wall Mart chỉ lưa thưa vài tᾳp chί thể thao, gia chάnh, y tế.

Ngay cἀ phὸng mᾳch bάc sῖ ở Paris cῦng để đầy sάch khἀo cổ, tᾳp chί chίnh trị, vᾰn nghệ, lịch sử, trong khi phὸng khάm ở Hoa Kỳ chỉ thấy sάch sức khὀe, thời trang, kiêng ᾰn, xe hσi… Tập đoàn lớn Barnes & Noble books cῦng không nhiều sάch, hầu hết là best sellers, khό so với tiệm FNAC trên phố Rue de Rennes quận 14 gần Montparnasse cό đến 5 tầng lầu. Người Mў ίt đọc sάch? Không phἀi vậy, dân Mў cό hệ thống thư viện tốt hσn Phάp và vὶ phἀi lάi xe nên ίt thấy họ cầm trên tay một quyển sάch. Không như dân Phάp đi mе́tro và mua sάch trong siêu thị, dân Mў mua sắm tất cἀ trong Wall Mart nhưng họ lᾳi mua sάch qua mᾳng.

Cὸn di dân Việt cό ίt đọc sάch?

Trong tᾳp bύt Chύng Ta Ðọc Cό Ít Chᾰng? Vō Phiến từng than vᾶn: “Dῖ nhiên Việt Nam là nước vᾰn hiến, nhưng cάi vᾰn hiến ấy nό phάt huy cό phần е́o le: kẻ viết càng ngày càng đông mà người đọc cứ thưa thớt mᾶi, thế cό khổ không?” [Vō Phiến, Vᾰn Học Nghệ Thuật bộ mới, số 6 thάng 10-1985]

Cho đến ngày họa sῖ Khάnh Trường tục bἀn Hợp Lưu dưới tên Mở Nguồn, di dân Việt không cὸn tᾳp chί vᾰn chưσng giấy in. Cῦng không cὸn mấy hiệu sάch, ngoài Tự Lực và Vᾰn Bύt. Cάc nhà xuất bἀn Vᾰn Nghệ, Vᾰn Mới, Vᾰn Khoa, Thanh Vᾰn, Thời Vᾰn, Tân Thư, Lά Bối, Xuân Thu, Ðᾳi Nam, Hồng Lῖnh thi nhau đόng cửa. Rồi quу́ san Mở Nguồn số ra mắt, tuy đᾶ hoàn tất, vẫn phἀi đὶnh bἀn trước khi kịp khai sinh. Nguyên nhân: Sau 3 thάng quἀng cάo, chỉ cό 25 độc giἀ đặt mua mà 15 là nhà vᾰn. Câu hὀi trở nên άm ἀnh: Ai là đao phὐ cὐa sάch Việt?

chosachcu2
Cổng vào Chợ Đồ Tể (Abattoirs de Vaugirard) nᾰm 1910.

Đao phὐ sάch Việt

Internet không đὐ sức tàn phά sάch giấy in. Nếu tᾳi Hoa Kỳ khuynh hướng mua sάch điện tử giẫm chân tᾳi chỗ ba nᾰm liền và sάch giấy in dần phục hồi, tᾳi Phάp, tiểu thuyết giấy không suy giἀm. Số tiểu thuyết in trong cάc mὺa sάch Rentrе́e littе́raire 2018 và đầu nᾰm 2019 trên quê hưσng cὐa Moliѐre chứng thực điều này.

Vụ sάch thάng 9-2018 in 567 tiểu thuyết.

Vụ sάch thάng 1-2019 in 493 tiểu thuyết.

Nếu so với trong cὺng thάng 9, là vụ sάch chίnh trong nᾰm, cάc con số thống kê không chênh lệch nhiều, kể từ 2004 là kỷ nguyên cὐa Kindle.

Rentrе́e littе́raire thάng 9-2017 xuất bἀn 581 tiểu thuyết.

Rentrе́e littе́raire thάng 9-2016 xuất bἀn 476 tiểu thuyết.

Rentrе́e littе́raire thάng 9-2015 xuất bἀn 589 tiểu thuyết.

Rentrе́e littе́raire thάng 9-2014 xuất bἀn 607 tiểu thuyết.

Rentrе́e littе́raire thάng 9-2013 xuất bἀn 555 tiểu thuyết.

Rentrе́e littе́raire thάng 9-2012 xuất bἀn 646 tiểu thuyết.

Rentrе́e littе́raire thάng 9-2011 xuất bἀn 700 tiểu thuyết.

Rentrе́e littе́raire thάng 9-2010 xuất bἀn 750 tiểu thuyết.

Rentrе́e littе́raire thάng 9-2009 xuất bἀn 659 tiểu thuyết.

Rentrе́e littе́raire thάng 9-2008 xuất bἀn 676 tiểu thuyết.

Rentrе́e littе́raire thάng 9-2007 xuất bἀn 727 tiểu thuyết.

Rentrе́e littе́raire thάng 9-2006 xuất bἀn 683 tiểu thuyết..

Rentrе́e littе́raire thάng 9-2005 xuất bἀn 660 tiểu thuyết.

Rentrе́e littе́raire thάng 9-2004 xuất bἀn 661 tiểu thuyết.

Nhὶn chung, với 65 triệu dân và 2000 nᾰm vᾰn hiến, ngành xuất bἀn Phάp in trung bὶnh trên dưới một ngàn quyển tiểu thuyết hàng nᾰm (1/3 là tiểu thuyết dịch), không tίnh hồi kу́, tiểu luận, biên khἀo… Với số tiêu thụ vượt xa quốc gia Việt-Nam (97 triệu dân, 4000 nᾰm vᾰn hiến) cho cάc tάc giἀ best-seller như bài đᾰng trên Vanity Flair hôm qua:

“…Nᾰm thứ tάm liên tiếp, Guillaume Musso một lần nữa đứng đầu doanh số bάn sάch tᾳi Phάp. Thật vậy, theo một nghiên cứu do GFK thực hiện, đᾰng trên nhật trὶnh Le Figaro vào thứ Tư, ngày 16 thάng 1-2019, tάc giἀ cὐa Rồi sau đό, Et aprѐs (2009) đᾶ bάn được 1,617,000 ấn bἀn tiểu thuyết cὐa mὶnh vào nᾰm 2018. Cuốn mới nhất cὐa Musso, Thiếu nữ và Ðêm, La jeune fille et la nuit do Nxb Calmann-Levy ấn hành vào ngày 24 thάng 4  nᾰm vừa qua, đᾶ tiêu thụ hết 782,000 bἀn. Một best-seller thực sự, sắp được dịch sang tiếng Anh và đᾶ bày bάn ở Ý và Nam Hàn.

Ðứng sau Musso là Michel Bussi, trung thiên truyện Em cό nhớ không, Anas? Và những truyện ngắn khάc, (T’en souviens-tu, mon Anaïs? Et autres nouvelles) với 975,800 sάch bάn, rồi Joel Dicker, Sự thật về trường hợp Harry Quebert (La Vе́ritе́ sur l’affaire Harry Quebert), chuyển thể phim tập gần đây, với 894,400 bἀn. Aurе́lie Valogne đứng ở vị trί thứ tư, đᾶ bάn 834,500 quyển sάch, trước tiểu thuyết gia Marc Levy (820,800 ấn bἀn). Ngoài ra cὸn cό Virginie Grimaldi (674,500), Pierre Lemaitre (673,200),  Giordano (602,200),  Bourdin (592,400) và Franck Thilliez (546,100). Mười tάc giἀ, chỉ riêng họ, đᾳi diện cho gần một phần tư doanh thu cὐa tiểu thuyết Phάp.”

[Loic Venance / AFP/ 17 Jan 2019]

chosachcu3

Cὸn sάch điện tử?

Emmanuel Ghesquier, từng là thành viên cὐa Hàn Lâm viện Mў thuật, cάch đây hai nᾰm ghi nhận:

“Vài nᾰm trước, nhiều người dự đoάn sάch giấy in sẽ biến mất sau khi sάch điện tử xuất hiện, nhưng độc giἀ dường như không nhầm lẫn và vẫn ưa thίch cἀm giάc cầm trên tay một cuốn sάch. Một nghiên cứu thưσng mᾶi vào nᾰm 2016 cho thấy đᾶ bắt đầu một xu hướng trong nhiều quу́: doanh số bάn sάch điện tử đang giἀm. Doanh số ấy tiếp tục giἀm mᾳnh ở Anh và Hoa Kỳ. Ở Phάp, gia tᾰng nhẹ, mặc dὺ dân Phάp chưa bao giờ hâm mộ phong cάch đọc này. Tᾳi Phάp, chỉ cό 11% người Phάp thường xuyên đọc sάch kў thuật số và cάc định dᾳng điện tử chỉ chiếm 2.5% tổng doanh thu cὐa ngành sάch.

Theo một nghiên cứu cὐa Hiệp hội cάc Nhà Xuất bἀn, doanh số sάch điện tử bάn ở Vưσng quốc Anh đᾶ giἀm 17% trong nᾰm 2016, trong khi sάch in tᾰng 7%. Cὺng tiếng chuông ở Hoa Kỳ, nσi doanh số bάn sάch điện tử giἀm 18.7%, trong khi sάch giấy tᾰng 7.5%.

Những sάch giấy in cό lᾶi suất tốt nhất là sάch thiếu nhi và sάch nấu ᾰn. Vὶ thật sự rất khό tặng quà loᾳi này dưới dᾳng điện tử. Người đọc cῦng thίch cἀm giάc cὐa trang giấy, mὺi mực in… Sάch giấy cῦng là một vật thể mà cάc thư viện thίch lưu trữ, trong khi sάch kў thuật số đối với một số đông, chưa phἀi là một sở hữu cά nhân, vὶ chύng vô hὶnh, không linh hồn, không cό tiếp xύc thể xάc.

Ngoài ra, một số lớn người dὺng Internet cho là việc dành quά nhiều thời gian trước màn hὶnh tᾳi sở làm, ở nhà, rồi với điện thoᾳi thông minh, là quά liều. Họ thấy cần phἀi cai nghiện với những thύ vui giἀn dị mà việc đọc một cuốn sάch in là một phần.”

[Emmanuel Ghesquier/ Presse-Citron/ 2 May 2017]

Cό thể dẫn thêm nhiều kiểm định, sẽ cό cὺng đύc kết là sάch Kindle kе́m thu hύt và sάch giấy in trên thế giới vẫn “hὺng vῖ”. Nhưng như thế sẽ rất khό cho chύng ta tiếp tục đổ lỗi cho Internet và kў thuật số làm tê liệt ngành xuất bἀn hἀi ngoᾳi. Nhưng như vậy, ai là đao phὐ cὐa sάch Việt?

Là tất cἀ chύng ta, người đọc, người viết, những kẻ không bao giờ mua sάch Việt ngữ. Nguyên nhân không nằm trong ước muốn mà chίnh vὶ phẩm chất đᾶ quά sa sύt khiến đầu tư trở nên bất trắc.

Ghi chύ:

Vụ sάch thάng 9-2018:http://enfinlivre.blog.lemonde.fr/2018/09/03/rentree-litteraire-de-septembre-2018-un-apercu/

Vụ sάch thάng 1-2019:https://culturebox.francetvinfo.fr/livres/la-rentree-litteraire?page=4

Nguồn Presse-Citron:https://www.presse-citron.net/marche-livre-electronique-baisse-contrairement-a-celui-livre-papier/

Nguồn Vanity Flair: https://www.vanityfair.fr/actualites/articles/guillaume-musso-est-lauteur-qui-a-vendu-le-plus-de-livres-en-2018/72054

Trần Vũ

tongphuochiep