Đọc khoἀng: 14 phύt

Khi loᾳt bài viết về quê nhà sau 40 nᾰm trở lᾳi, tôi được nhiều người gọi tới thật bất ngờ. Một trong những sự bất ngờ đό là thi sῖ Nguyên Sa. Anh gọi lᾳi và nόi: “Xin phе́p anh cho tôi được in lᾳi loᾳt bài cὐa anh trên bάo Dân Chύng cὐa tôi…” Tất nhiên là tôi vui vẻ nhận lời ngay. Tôi nόi: “Cἀm σn anh, đᾶ gọi và ngὀ у́ như thế. Đό là một niềm vui cho tôi. Hσn nữa, chίnh lύc này cό nhiều bάo tᾳi nhiều nσi họ đang in lᾳi mà chẳng ai “xin phе́p” tôi cἀ. Họ cῦng chẳng gửi cho tôi một bἀn để làm duyên…”

Anh Nguyên Sa cười và tiếp: “Cάi đό lᾳ. Mà hầu như lᾳi là một cάi lệ ở làng bάo Việt Nam này. Cάi lệ thật tệ…” Anh vẫn chỉ cười và tiếp: “Loᾳt bài cὐa anh tôi thίch quά. Tôi học tiếng Việt ở bên Tây, và lύc nhὀ cứ tưởng Tây nό mới hay. Nay đọc loᾳt bài cὐa anh…”

Từ đό, từ giữa nᾰm 1994 đến nay, anh Nguyên Sa cứ lâu lâu lᾳi gọi lᾳi, cho biết những sinh hoᾳt, những tin tức về bѐ bᾳn, về vᾰn học cάc nσi, và anh cὸn nόi: “Tôi đau hoài khά nặng. Nhà tôi ở Irvine, trên đường anh đi lên Santa Ana, nên rất là mong mời anh chị ghе́ chσi để chύng ta cό cσ hội nόi nhiều hσn về quê cῦ, về Sσn Tây, Hà Nội …” Tôi đᾶ nhận lời, và nghῖ “thὶ cứ từ từ, hôm nào rἀnh rồi sẽ lên thᾰm anh Nguyên Sa …” Lời hứa hᾶy bὀ đό, và thỉnh thoἀng anh Nguyên Sa lᾳi gọi tới.

Qua những cuộc điện đàm, tôi được anh cho biết:

“Nᾰm 1947 thὶ phἀi, lύc tἀn cư khὀi Hà Nội, gia đὶnh tôi chᾳy tᾳt về vὺng Thᾳch Thất, quê anh đấy. Lâu quά không cὸn nhớ rō. Tôi chỉ biết là cό đi qua cống Đặng, qua con sông, rồi ở nhờ mấy làng ở chân nύi.”

Tôi lᾳi cười và tiếp lời anh:“Cống Đặng thuộc làng Đặng Xά, làng cὐa anh Tύ Kếu – Trần Đức Uyển. Cὸn cάi làng bên kia sông, ấy là cάc làng cό cάi tên thật hay là cάc làng Cần Kiệm, Phύ Lễ, Phύ Đa, Trύc Động, Hᾳ Lôi, ở quanh chân nύi Câu Sσn, bên kia con sông Tίch Giang …”

Tôi vừa nόi đến đό thὶ anh Nguyên Sa vội ngắt lời: “Phἀi rồi, Trύc Động, tôi nhớ rồi … Làng đầy tre. Một thứ tre to, lά lớn…”

Tôi tiếp lời anh: “Đό là loᾳi tre mai, lά to như một con cά. Thân tre to và thẳng. Đό là quê cὐa anh Dưσng Nghiễm Mậu – Phί Ích Nghiễm”.

Anh lᾳi cười và nόi: “Lᾳ thế ra nσi đό cό nhiều người nổi tiếng quά nhỉ …”

Tôi tiếp: “Vâng cάc anh ấy nổi tiếng chứ không phἀi tôi”.

Anh cười. Tôi tiếp: “Hᾳ Lôi, như một số sử liệu mới được phάt giάc, chίnh là nσi xuất phάt cuộc khởi nghῖa cὐa hai vị nữ anh hὺng Bà Trưng – Bà Triệu”.

Cứ như thế, qua lᾳi và nêu thắc mắc,

Khi tôi viết về Quang Dῦng và nόi đến chị Hồ Điệp, thὶ anh lᾳi gọi và nόi: “Thế ra anh biết anh Quang Dῦng kў quά nhỉ. Kể như cὺng quê với nhau. Từ làng anh, làng Nὐa ra Phὺng rất gần. Và chị Hồ Điệp nữa, người làng anh nhỉ.

Nόi về chị Hồ Điệp, tôi muốn nόi về quê ngoᾳi cὐa chị ấy và cῦng là quê ngoᾳi cὐa chị Thάi Hằng, Thάi Thanh. Quê thật lắm tài… Đàn ông thὶ hάt chѐo thật hay. Đάm chѐo làng phἀi phục. Con gάi thὶ hầu như tất cἀ đầu hάt rất giὀi.

Vὶ Hiệp là đất bᾶi, đất cάt chỉ trồng mίa và dâu, không thể cấy lύa được, nên đến mὺa gặt, trai gάi làng Hiệp (Hiệp Thượng và Hiệp Hᾳ) đến đất làng tôi cἀ làng quanh đấy để gặt thuê. Chίnh dân làng Hiệp trong cάc phiên gặt lύa ấy đᾶ là đầu mối cὐa cάc đêm hάt vί tất là vui. Đό là những đêm trᾰng, lύc làm việc nhẹ, hoặc chờ một ngày nghỉ giữa hai ngày đi gặt, họ đᾶ cất tiếng hάt, hάt đὺa, hάt đố cάc thanh niên nam nữ làng Nὐa. Họ hάt cho vui và cὸn để bày tὀ cάi tài ứng đối rất vᾰn vẻ cὐa dân làng Hiệp.

Tất nhiên thanh niên làng Nὐa đâu cό chịu lе́p. Con gà tức nhau tiếng gάy. Phἀi đối lᾳi chứ. Vὶ thế cό những đêm hάt vί thật là khuya. Từ khi con trᾰng mới lộ ở đầu cây bưởi, cho đến khi con trᾰng sάng rực giữa trời, họ vẫn cὸn hάt. Càng về đêm trᾰng càng như sάng hσn, tiếng hάt cὐa đôi bên hὶnh như trong hσn. Cάc câu đố càng về khuya càng tức nên khό hσn và tὶnh tứ hσn…

Tôi cό nόi chuyện này với anh Nguyên Sa, anh bἀo: “Tiếc nhỉ. Tôi không cό dịp sống ở nhà quê nhὶn lύa như thế. Nhà quê thật là đẹp. Tôi đi Phάp sau khi tἀn cư về lᾳi Hà Nội. Ở Phάp tôi học tiếng Việt…”

Nỗi hối tiếc rất vᾰn nghệ này cὐa anh Nguyên Sa, tôi thông cἀm được. Vὶ anh Nguyên Sa là con nhà giàu, rất giàu, được sinh ra giữa lύc nền cai trị cὐa Phάp đang mᾳnh mẽ, muốn tiến thân cάc con nhà khά giἀ phἀi đi học trường Phάp. Nếu được gửi ra hἀi ngoᾳi, hiểu là sang Phάp du học, là con đường chắc nhất. Học từ “chίnh gốc. Nόi tiếng Tây như Tây..”

Anh Nguyên Sa sinh vào đầu thập niên 30. Lύc nhὀ như anh cho biết là đi học trường Tây, rồi qua Tây. Nhà anh, lύc bе́ tôi cό biết. Biết vὶ nhà anh rất đặc biệt, hầu như ai ở Hà Nội đều biết. Nhà anh không ở Hà Nội 36 phố phường như Hàng Đào, Hàng Vἀi, Hàng Đồng… … Nhà anh ở khu phố Tây. Một khu phố bậc nhất. Tên phố ấy tiếng Phάp gọi là gὶ, tôi đᾶ quên mất, nhưng tên Việt là Tràng Tiền. Nhà anh ở ngay cᾰn đầu, ngay ngᾶ 6, bắt đầu từ Nhà Hάt Lớn nhὶn ra. Phố ấy “chỉ cό Tây nό ở” Cάc nhà hàng lớn cὐa Tây ở đây. Nhà anh cό một cάi bἀng hiệu thật to, vẽ một người được xếp lᾳi bằng cάi bάnh xe cao su.

Vὶ cάc cụ thân sinh ra anh là một trong mấy người thành công nhất Hà Nội lύc ấy. Cửa hiệu đề Establishment Trần Vᾰn Chi. Đᾳi diện cho hᾶng bάn vὀ lốp xe và cάc vật đụng bằng cao su cὐa hᾶng Michelin. Với tôi lύc bе́ nhὶn bἀng hiệu ấy mà sợ. Cửa hiệu to hσn hiệu Tây. Người ra vào tấp nập, Ai cῦng mặc άo Tây, cà vᾳt chỉnh tề. Và tất nhiên ở đấy không ai nόi tiếng An Nam.

Từ nhà anh hay Establishment Trần Vᾰn Chi đi về tay mặt độ 300 thước đường rộng rợp bόng cây to, là viện Đᾳi học Hà Nội, nσi độc nhất cὐa toàn cōi Đông Dưσng sἀn xuất ra cάc quan đốc, cάc ông cử. Và gάi Hà Nội nhὶn vào đό mà cό câu: “Phi cao đẳng bất thành phu phụ. Anh không học ở đây ra là em không lấy”.

Vẫn từ nhà anh, bᾰng qua khu công viên rộng lớn trước nhà Hάt Lớn là tới Viện Bἀo Tàng, sάt bờ sông. Ở đό, bên cᾳnh Viện Bἀo tàng là bᾶi cάt ven sông Hồng đὀ ngầu mênh mông.

Trẻ con Hà Nội ra đό đά bόng và tắm sông. Cό lẽ anh Nguyên Sa cῦng đᾶ ra đây chσi đὺa hồi nhὀ, nên anh đᾶ viết:

Sông Hồng, tuổi nhὀ, ngύt đầu

Dường như động mᾳch đục ngầu phὺ sa.

Vẫn từ cửa hiệu cὐa nhà anh đi về phίa trάi chưa đầy 200 thước, gặp trên Tây, là thấy gόc bờ hồ Hoàn Kiếm. Chίnh ở gόc bờ hồ này là nσi cάc cô gάi làng Nhật Tân đem hoa bày bάn. Hoa phần lớn là bάn cho Tây. Khάc với cάc chị bάn hoa quἀng gάnh đi giao tận nhà. Cάc gόi hoa nhὀ gόi vào lά chuối xanh, buộc cόi chiếu. Trong gόi cό mấy cάi hoa cύc, hoa lan, hoa huệ. Cάc hoa này được ngâm nước cho tưσi rồi bày lên đῖa đặt lên bàn thờ Phật.

Cῦng từ nσi nhà anh Nguyên Sa, bᾰng qua đường là nσi Tây nό từ nσi xa đến. Khάch sᾳn sang hᾳng nhất, cό cάi cửa kίnh cứ quay đều đều. Đό là khάch sᾳn Mе́tropole. Từ ngoài đường nhὶn vào chỉ thấy Tây – Đầm đi lᾳi. Thấp thoάng cό cάc người bồi An Nam mặc άo Tây trắng là thẳng tấp đi đi, lᾳi lᾳi, sάch cάc va li cho Tây từ xe vào trong khάch sᾳn. Tiếp tục đi là đến nhà bᾰng Đông Dưσng. Một lối lên vὸng như cάi cầu, bên cᾳnh đường xe lửa là một hàng cây dừa nhὀ mọc đều… Gớm! Tây quά là Tây ở cάi khu nhà anh Trần Bίch Lan – Nguyên Sa ở lύc trước nᾰm 1954.

Nhưng điều mà tôi ghi nhớ và ân hận là việc này. Chίnh nσi hội tụ cὐa 6 con đường trước cửa nhà Hάt Lớn này là một nσi đᾶ diễn ra một biến cố lịch sử. Biến cố ấy đᾶ mở đầu cho một cuộc chiến tranh dài và đau khổ cὐa người Việt chύng ta. Chίnh nσi này, nếu đứng trên gάc nhà anh Nguyên Sa nhὶn xuống thὶ rō mồn một.

Hôm 18 thάng 8 nᾰm 1945, hầu như toàn thể công chức và sinh viên Hà Nội đᾶ cό cuộc biểu tὶnh lớn tᾳi đây để bày tὀ lὸng trung thành và ὐng hộ chίnh quyền Trần Trọng Kim trong việc yêu cầu Nhật trἀ lᾳi độc lập cho người Việt. Cuộc biểu tὶnh to lớn, đᾶ không bị lίnh Nhật đàn άp như nỗi lo sợ cὐa nhiều người, vὶ thế hôm sau 19 thάng 8 nᾰm 1945 vẫn thành phần trên, và được rất đông đồng bào Hà Nội ὐng hộ. Họ đᾶ kе́o về đây để biểu dưσng lực lượng. Nhưng trước biển người hiện diện, bỗng cό sự rối loᾳn nhὀ tᾳi diễn đàn. Cό vài phάt sύng lục nổ. Và bỗng từ từ lầu 2 cὐa Nhà Hάt Lớn, một lά cờ đὀ sao vàng vῖ đᾳi che kίn suất cἀ khuôn cửa lớn cὐa từng hai phὐ xuống lầu một.

Và trên diễn đàn bỗng nάo nhiệt, và rồi sau là lời nόi: “Đây là mặt trận Việt Minh…” Cάc lά cờ đὀ sao vàng cầm tay được phân phάt lάc đάc và cἀ biển người thành ra cuộc nổi dậy cὐa Việt Minh. Chίnh giάo sư trường Kў Nghệ Hà Nội, ông Nguyễn Vᾰn Luân, người làng tôi, làng Nὐa, là người đᾶ xάch cάi va li đựng lά cờ ấy treo và thἀ xuống trước mặt tiền Nhà Hάt Lớn Hà Nội. Sai một li đi một dặm là ở chỗ này..

Điều này tôi chưa viết ra. Tôi định hôm nào như đᾶ hứa, tôi sẽ lên thᾰm anh Nguyên Sa, tôi sẽ nόi lᾳi. Biết đâu, lύc ấy, cậu học trὸ 14 tuổi Trần Bίch Lan, nếu đứng trên lầu nhà cậu, cậu đᾶ thấy tất cἀ. Lịch sử nhờ đό sẽ được hе́ ra một phần. Tôi chắc là giữa chύng tôi, một thời đᾶ ở Hà Nội, sẽ cό nhiều điều nόi với nhau.

Đặc biệt là thάng 5 nᾰm 1996, trong buổi ra mắt một cuốn sάch Quê Nhà, 40 nᾰm trở lᾳi cὐa tôi tᾳi Philadelphia, khi gần tàn cuộc vui, tôi đi giữa cάc bàn để bắt tay mọi người, tôi cό gặp một người.

Đό là một cụ bà. Cụ đᾶ nắm bàn tay tôi và nόi: “Ông σi, tôi đọc cάc bài viết cὐa ông mà nhớ hồi tἀn cư quά. Chίnh gia đὶnh tôi đᾶ tἀn cư về làng Nὐa chợ cὐa ông. Tôi đến đây để gặp ông và cάm σn về làng Nὐa… Tôi là cô thằng LAN”.

Tôi xύc động và lễ phе́p thưa: “Dᾳ Lan nào ᾳ?”

Cụ cười đάp: “Tôi là cô thằng Lan, Trần Bίch Lan đấy!”

Tôi “à”, và thưa “Dᾳ, Giάo sư Trần Bίch Lan”.

Khi trở lᾳi San Diego, tôi cό gọi cho anh Nguyên Sa. Anh cười ‘Vâng cô tôi đấy”.

Tôi không cό thὶ giờ để hὀi rō cụ bà này là thân thίch thế nào với anh Nguyên Sa. Tôi cῦng chưa cό dịp hὀi anh Nguyên Sa thêm về thời gian anh đᾶ tἀn cư qua vὺng quê tôi. Cό thể anh đᾶ ghе́ làng tôi trước khi qua sông vào vὺng chân nύi. Vὶ làng tôi cό cάi chợ rất to, vὺng phụ cận phἀi qua đây mua bάn. Để hôm nào tôi lên thᾰm anh. Và để làm quà cho anh, tôi đᾶ nhờ đứa chάu tᾳi Hà Nội chụp cho tôi tấm hὶnh Nhà Hάt Lớn Hà Nội. Cᾰn nhà đồ sộ ấy, dὺ chẳng muốn, chắc hẳn đᾶ in đậm trong trί nhớ cὐa anh.

Con chim sẽ đậu trên bậu cửa cᾰn gάc nhà anh, anh mở cửa ra, con chim bay đi, cό thể chỉ một cάi xuôi cάnh, đᾶ lᾳi đậu ở cάi hoa vᾰn, dὺ rất Tây, Nhà Hάt Lớn.

Tôi cῦng bἀo đứa chάu chụp cᾰn nhà anh, cᾰn nhà đồ sộ, ba tầng, xưa là cσ sở kinh doanh cὐa cụ Trần Vᾰn Chi. Cό lẽ từ cᾰn nhà này, sau khi tἀn cư từ vὺng Thᾳch Thất, Sσn Tây về Hà Nội, cậu học trὸ Trần Bίch Lan, đᾶ ở trong một cάc cᾰn buồng đẹp đẽ này. Và khi cậu được cho đi Phάp học, xe hσi từ nhà đưa cậu ra phi trường Gia Lâm. Đi cho nhanh, dὺ nhà cậu, là đi đường bờ sông, qua Cột Đồng Hồ, rồi lên cầu Long Biên, qua Gia Lâm bên kia sông.

Nhưng tôi nghῖ rằng, cậu Trần Bίch Lan, sau này là Thi sῖ Nguyên Sa, sẽ đi con đường khάc. Từ nhà, cậu sẽ cho xe rẽ trάi, đi suốt chiều dài cὐa phố Trường Tiền, rẽ mặt ở gόc bờ hồ, chỗ bάn hoa, đi qua Bưu Điện, Tὸa Đốc Lу́, rồi lᾳi rẽ mặt vào Hàng Đào ngập đầy tσ lụa. Tiếp đến là Hàng Ngang đầy cάc hiệu tᾳp hόa, rồi tới qua Hàng Đường ngọt thσm mὺi bάnh. Qua chợ Đồng Xuân, qua Hàng Giấy, đi dưới gầm cầu, rồi rẽ mặt ở Hàng Đậu. Bὀ cάi nhà chứa nước rất to, trên ở đầu vườn hoa Hàng Đậu, ngang nσi tiếp giάp cὐa đầu Hàng Than và phố Quan Thάnh. Quan Thάnh cάi phố cό hai dᾶy cây bàng cành đan che kίn cἀ lὸng đường. Lὸng đường tuy không hẹp lắm, nhưng giữa đường cό đường rầy xe lửa từ Hàng Giấy rẽ vào. Xe điện về đến đây ban tối chᾳy nhanh, lὸng tàu rỗng không, kêu leng keng rồi mất hύt về phίa Thụy Khê. Con đường ven theo hồ Trύc Bᾳch mênh mông. Con đường gặp Cổ Ngư đầy giό mάt giữa Trύc Bᾳch và Hồ Tây …

Xe cὐa anh rẽ lên cầu Long Biên ở gần bến Nứa. Cάi dốc cao. Cầu Long Biên cao lồng lộng giό bắc qua sông Hồng Hà đὀ quᾳnh phὺ sa. Từ trên cầu nhὶn về tay phἀi là đường Bờ Sông, lối đi cό Cột Đồng Hồ. Bên kia sông là bᾶi cάt cὐa huyện Gia Lâm, bao bọc bởi Hồng Hà một phίa, một phίa là con sông Đuống nổi tiếng qua thσ Hoàng Cầm. Tới phi trường Gia Lâm, lên mάy bay để vào Nam, Saigon, trước khi qua Phάp, tôi nghῖ thế, chắc cựu học trὸ tài hoa Trần Bίch Lan không thể không nhὶn qua cửa kίnh mάy bay để nhὶn Hà Nội ở phύt giᾶ từ. Mάy bay đἀo một vὸng. Dưới cάnh mάy bay phίa tay phἀi, trước khi lấy hướng Nam, là Hà Nội cὐa anh nằm giữa những lằn cây xanh. Hồ Hoàn Kiếm xanh cό hὶnh một quἀ xoài. Hồ Thiền Quan hὶnh thang và lỗ chỗ cάc nền màu xanh ngọc bίch cὐa cάc mἀnh hồ khάc… Mάy bay lên cao. Hà Nội đᾶ lấp sau làn mây trắng.

Kể từ lύc ấy, sau khi tἀn cư về, tôi nghῖ sớm lắm cῦng là nᾰm 1948. Bây giờ là 1998, vừa trὸn 50 tuổi. 50 nᾰm bao nhiêu tang thưσng, đau khổ và 50 nᾰm đό với cậu học trὸ Trần Bίch Lan cῦng đᾶ trἀi qua bao chặng đường. Sinh viên du học, đi lᾳi trên cάc con đường cὐa Paris, cὐa vườn Lục Xâm Bἀo để, như nhà vᾰn Phάp A.France, đᾶ thấy lά vàng từng trận mưa trên vai cάc cάc pho tượng đά. Ở đây, anh đᾶ đi chσi với Nga, để rồi cό những lύc thấy

Hôm nay Nga buồn như một con chό ốm

Như con mѐo ngάy ngὐ trên tay anh

Như con cά ưσn sắp sửa se mὶnh

Để anh giận sao chἀ là nước biển.

Mối tὶnh riêng ấy, những rung cἀm đầu đời ấy đᾶ làm cho Nguyên Sa thi sῖ lừng lẫy suốt mấy thập niên qua. Đồng thời với người thσ tὶnh lᾳng mᾳn ấy, một giάo sư triết học khό cό người sάnh kịp. Nᾰm 1960 anh đᾶ là giάo sư Triết (hay trước nữa?) cὐa trường Chu Vᾰn An và cάc trường trung học khάc. Học trὸ nᾰm chόt trước khi vào đᾳi học, đa số học trὸ chỉ thua anh vài tuổi. Cό nhiều người vὶ hoàn cἀnh chiến tranh đi học lᾳi, thὶ lớn tuổi hσn “Thầy Lan” khά xa, 5, 7 tuổi là thường.

Cῦng thời gian ấy, đất nước mỗi lύc mỗi thêm chὶm ngập trong lửa đᾳn, oάn thὺ, và kе́o hύt theo bao nhiêu là người trai cὐa thời cuộc, trong đό cό bao nhiêu người là học trὸ cὐa anh. Họ cό mặt khắp nσi từ binh chὐng này, binh chὐng khάc.

Và cἀ chίnh anh, giάo sư Trần Bίch Lan cῦng bị gọi vào quân đội. Đi sau, anh cό trên vai một cάi cύc vàng cὸn gắn Alfa, chuẩn ύy và tὸng sự tᾳi Đᾳi đội Chung sự. Ở đây anh đᾶ gặp lᾳi một số học trὸ cῦ. Gặp họ anh phἀi giσ tay chào vὶ họ đi lίnh trước. Và họ lᾳi cύi đầu “Thưa thầy”. Nhưng đau đớn hσn hết, chίnh ở nσi này, cάi bến cuối cὺng cὐa cuộc sống anh phἀi nhὶn, lᾳnh ngắt và nhiều khi chỉ là một bố poncho lụn vụn thịt xưσng. Cάc thi hài ung mάu đό, giữa những vật vᾶ đau đớn cὐa thân nhân, cὐa nến trắng, giἀi khᾰn xô dài ai đᾶ là học trὸ cὐa anh giάo sư Trần Bίch Lan.

Rồi cuộc đời sập xuống, thάng 4 nᾰm 1975 ào đến, lớp lớp người đᾶ đổ xô ra biển, tὶm mọi cάch rời khὀi Việt Nam. Trong số đό cό anh, Trần Bίch Lan. Trần Bίch Lan trσn tru và nhẵn tay. Người thσ, người cὐa Triết học bây giờ “Thi sῖ qua Mў làm Thợ Điện”:

Ta vô dὸng điện hai chiều

Xẹt ngang cῦng đὐ chάy vѐo thịt da

Em nằm ngay chỗ điện ra

Chỗ đuôi con mắt đѐn hoa muôn màu

Nghề thσ anh bὀ đᾶ lâu…

“Nghề thσ anh bὀ đᾶ lâu”, ấy là lύc đầu nghῖ thế. Sau anh trở lᾳi với vᾰn chưσng, với thσ. Những bài thσ cὐa người xa xứ. Những bài thσ vướng vất nỗi đau chung. Những bài thσ nhớ bᾳn bѐ. Và nhiều hσn hết là những bài thσ chất chứa nỗi chia lὶa, bịnh hoᾳn, cὐa khung cἀnh nhà thưσng:

Cửa biển vào đầy gian phὸng

Từng giọt nước mặn chᾳy vὸng tới tim

Ta mσ hồ thấy giọt quen

Giọt thσ tuổi trẻ, giọt em ngày nào.

Nỗi άm ἀnh ấy đầy ắp trong thσ Nguyên Sa ở tập 3 “Ta đang đi kiếm chỗ nằm. Mưa rσi nặng hᾳt đύng tầm sân sau”. Cό lύc như ôn lᾳi cἀ một cuộc đời với bao tên tuổi, anh viết:

Em σi ngựa đᾶ qua đѐo

Những tên cὺng tuổi cho vѐo lά bay

Vâng, thὶ bây giờ anh đᾶ ra đi. Tất cἀ quἀ nhẹ nhàng như một chiếc lά. Nhưng qua những bài thσ anh để lᾳi, tôi thấy cό một sự khάc biệt trong anh. Xưa anh viết những bài thσ tự do, như bài “Nga” (đᾶ dẫn). Bây giờ anh như tὶm lᾳi cάi vần điệu rất trữ tὶnh, đầy Việt tίnh. Anh làm thσ lục bάt rất nhiều, và bài nào cῦng hay. Lời thσ nhẹ, hὶnh ἀnh đẹp và tὶnh у́ nồng nàn:

Con sông vẫn chưa cό chồng

Sưσng hôm nay vẫn vậy, thίch nằm quanh co

Ta cong mὶnh xuống bᾶi xa

Con sông thấy lᾳnh bước qua nằm cὺng.

Phἀi chᾰng một người lớn lên tᾳi Hà Nội, thành phố bốn mὺa thay đổi. Sau cάi nắng oi ἀ cὐa thάng hѐ, một cσn giό nhẹ đêm qua thổi về, Hà Nội đᾶ se lᾳnh. Hồ Gưσm, mặt hồ đᾶ đầy sưσng phὐ. Sông Hồng quằn quᾳi phὺ sa, một buổi Đông về, đᾶ lưng trời mây bᾳc … Những cἀnh trί ấy đᾶ tiềm ẩn nσi con người tưởng đi tὶm cάi mới từ cōi xa đem về, nay đᾶ trở lᾳi với cάi hồn nắng giό cὐa quê cῦ. Nᾰm xưa, trong tập thσ đầu tay cὐa anh, cό một đoᾳn thô suôi, tôi cho là Nguyên Sa nhất nếu tôi nhớ không sai như thế này:

Tôi đến đây không ai mời

Khi đi cῦng xin đừng ai giữ

Cὸn nhớ, cό thưσng, cό tᾳc tượng bằng đά trắng đồng đen

Xin đừng bày ở sân trường đᾳi học

Mà bày đὺm ở một gόc công viên

Để những đêm rất khuya

Nhὶn một trᾰng soi gưσng

Và những người yêu nhau tὶnh tự.

Tôi yêu mấy câu này quά. Vừa cό cάi cao ngᾳo cὐa một người thành công trẻ, vừa cό cάi chất lᾶng mᾳn cὐa người cὸn đang yêu. Bài thσ ấy đᾶ cό mặt tᾳi Sài Gὸn cό lẽ ở những nᾰm cuối thập niên 50 thὶ phἀi.

Vâng, giờ anh đᾶ đi xa. Anh đi lặng lẽ. Kẻ thưσng tiếc anh ở bốn phưσng cῦng lặng lẽ nhớ về. Tôi được tin anh mất trong xύc động nhưng không đột ngột, vὶ anh bị bệnh đᾶ lâu. Ung thư cổ. Chỉ tiếc, tiếc lắm, tôi chưa cό dịp như anh mời, và tôi đᾶ hứa, là lên thᾰm anh một buổi. Tôi đᾶ cό một số ἀnh cὐa Hà Nội, trong đό cό ἀnh Nhà Hάt Lớn, và đặc biệt tấm ἀnh cὐa chίnh ngôi nhà anh. Vậy mà tôi đᾶ lỡ. Dὺ từ nhà tôi ở lên anh chỉ cό một giờ xe.

Tôi tiếc mà không thể giữ anh ở lᾳi vὶ anh đᾶ cό nόi rồi “Tôi đi cῦng xin đừng ai giữ” Anh đi nhе́. Hà Nội cὸn giữ hẳn ở giữa lὸng anh. Sông Hồng đang giữa mὺa nắng đὀ.

Thôi xin vῖnh biệt Nguyên Sa

Phan Lạc Tiếp