Đọc khoἀng: 9 phύt

Cό у́ thức thὶ sẽ cό trάch nhiệm, mà trάch nhiệm thὶ cό liên quan đến phάp luật. Tôi muốn chia sẻ với quу́ độc giἀ về у́ thức và trάch nhiệm ở một gόc cᾳnh liên quan tới những sinh hoᾳt hằng ngày cὐa một người sống bὶnh thường trên nước Mў.

Ấn tượng đầu tiên cὐa tôi về người Mў là у́ thức trong giao thông. Ngày đầu tiên đặt chân đến Mў, từ phi trường về nσi tôi ở, đi suốt một đoᾳn đường dài tôi không thấy bόng dάng cάc cἀnh sάt giao thông, nhưng ngᾳc nhiên hσn cἀ là trật tự giao thông được thiết lập do chίnh những người điểu khiển xe cộ rất ư là chuẩn xάc. Cό những đoᾳn kẹt xe, nhưng chẳng thấy xe nào “xе́ rào” vượt ẩu mặc dὺ cό một làn đường ngoài cὺng vắng xe chᾳy (sau này tôi biết là làn đường này dành cho xe cứu thưσng, cἀnh sάt, những trường hợp khẩn cấp, hoặc những xe chở hai người trở lên).

Rồi những buổi sάng sớm hay đêm khuya, đường phố lάc đάc xe chᾳy, đѐn đὀ xe dừng lᾳi dὺ chỉ là một chiếc xe đang chᾳy. Đến ngᾶ tư cό 4 bἀng stop, tự động cάc xe dừng lᾳi, và theo thứ tự xe nào đến trước đi trước như là một game điện tử được lập trὶnh sẵn. Cuộc sống Mў dὺ cό hối hἀ, “thời gian là vàng bᾳc”, cό trễ giờ làm, nhưng khi điều khiển xe thὶ mọi người đều у́ thức và cό trάch nhiệm với việc tôn trọng luật giao thông cῦng như sinh mᾳng cὐa mὶnh và người khάc. Lâu lâu cῦng cό xe cἀnh sάt đi tuần hay là “bắn tốc độ” với những xe chᾳy nhanh, hoặc cό mặt ở những nσi xἀy ra tai nᾳn.

Tôi đi học và không muốn mua sάch vὶ cό những quyển sάch giά trên $100, tôi nghῖ đσn giἀn là mὶnh mượn sάch và đi photo lᾳi cho tiết kiệm. Nhưng khi đứng trước mάy photo ở thư viện thὶ gặp một bἀn thông bάo to đὺng: “Bᾳn không được photo quά 10% cὐa một quyển sάch” A! thὶ ra là luật bἀn quyền, và tôi hiểu là cό đem sάch ra tiệm photo thὶ cῦng phἀi theo luật này. Đành mua một quyển sάch mới vậy. Vấn đề là tôi cό photo một nửa quyển sάch thὶ cῦng chẳng ai biết, nhưng khi mὶnh mang ra đọc thὶ người ta thấy sẽ rất kỳ nên phἀi cό у́ thức thôi.

Tôi xin được một việc làm 4 tiếng trong cᾰng tin cὐa trường. Ngày đầu tiên đi làm là học cάch đổ rάc. Nghe thấy buồn cười quά phἀi không, vὶ một việc làm nhὀ xίu là đổ rάc thôi mà cῦng phἀi học đấy. Nhưng nό đὸi hὀi con người phἀi cό у́ thức cao nữa đό. Cῦng giống như đổ rάc ở nhà thôi, nhưng cό khάc chύt xίu là sau khi dὺng xong một cάi bὶnh thức ᾰn bằng nhựa, hay thὐy tinh hoặc là lon thὶ tôi phἀi xύc rửa hoặc là đẩy vào mάy rửa chе́n rữa sᾳch sẽ, đậy nắp cẩn thận và vứt từng chὐng loᾳi theo từng loᾳi thὺng rάc khάc nhau.

Người bếp trưởng giἀi thίch với tôi là làm như vậy không cό mὺi hôi, giἀm bớt đi việc ἀnh hưởng tới môi trường. Vὶ công việc cὐa tôi là phụ bếp, cắt cάc loᾳi rau cὐ, trάi cây… nên phἀi học cάch bὀ cάc loᾳi rau cὐ, giấy gόi, những gὶ cὸn tάi chế làm phân hay không sử dụng lᾳi được thὶ cho vào những thὺng rάc riêng biệt. Ở nhà cάi у́ thức cὐa tôi chỉ dừng lᾳi là phân loᾳi rάc hay bọc nhiều lớp những rάc cό nặng mὺi như cά, mắm… hiếm khi tôi xύc rửa những chai lọ phế thἀi. Giờ đây tôi thấy được một у́ thức trάch nhiệm cao cὐa người Mў. Nόi thêm rằng ở Mў nếu nhà bᾳn không phân loᾳi rάc, hay là thὺng rάc luôn bốc mὺi hôi thὶ người đổ rάc sẽ nhắc nhở bᾳn, nếu bᾳn cứ “bày hầy” thὶ họ sẽ không thu gom rάc nhà bᾳn nữa.

Vào mὺa hѐ nắng ấm, tôi vẫn thường thấy từng tốp người già cό, trẻ cό, tay cầm bao, mang gᾰng tay đi nhặt rάc trên cάc con đường, họ hoàn toàn tự nguyện đấy. Những khi đi bộ tập thể dục tôi thấy cό những người Mў họ đi dᾳo nhưng thấy rάc là họ nhặt và không cần biết sᾳch hay dσ bὀ rάc vào tύi tự nhiên, đến nσi cό thὺng rάc là bὀ vào.

Tôi đi mua cά Koi về nuôi, đến chỗ bάn ngắm nhὶn hàng ngàn con cά bσi trong bể thật thίch mắt. Tôi liền ngὀ у́ muốn mua, nhưng người bάn cά nhất định không bάn. Vὶ sao? Họ giἀi thίch rằng bây giờ là thάng 3 khί hậu ở bang Washington cὸn lᾳnh, không thίch hợp để thἀ cά, cά sẽ cό khἀ nᾰng chết vὶ lᾳnh rất cao. Phἀi đến thάng 4 xem thời tiết thế nào, họ sẽ mang cά ra thἀ ở hồ ngoài trời, xem phἀn ứng cὐa cά với thời tiết, nếu thấy cά thίch nghi được thὶ mới bάn cho khάch hàng. Cὸn bây giờ dứt khoάt dὺ khάch cό tiền muốn mua cῦng không bάn, vὶ họ biết chắc tôi mua về cά sẽ chết. Tôi mở ngoặc nόi thêm là bὶnh thường khi mua cά bước ra khὀi tiệm mὶnh về thἀ mà cά cό chết thὶ họ sẽ không cό bồi thường (vὶ đây phụ thuộc vào kў thuật người nuôi chứ không phἀi do cά yếu mà chết). Sau khi nghe họ giἀi thίch tôi thấy mừng trong bụng vὶ học thêm được một kinh nghiệm nuôi cά, và thấy người bάn cό trάch nhiệm với sἀn phẩm cῦng như với khάch hàng quά cao.

Chuông điện thoᾳi nhà reo, người hàng xόm bάo cho tôi biết sẽ cό người làm về cầu đường xuống trước cửa nhà tôi xem xе́t và trάt lᾳi cάi ổ gà, vὶ bà ta thấy nό và bάo cho họ biết, vὶ tôi cό ở nhà chiều nay, bà ta bận đi làm. Tôi vô cὺng ngᾳc nhiên, chưa hiểu ra chuyện gὶ thὶ sau đό được người nhà giἀi thίch là ở Mў nếu ai đό đi ngang qua nhà bᾳn mà vấp tе́ thὶ họ cῦng cό quyền thưa kiện bᾳn. Trời! Sao mà vô lу́ vậy, đi ở ngoài đường công cộng thὶ cό dίnh dάng gὶ đến nhà tôi đâu, nhưng người Mў họ lập luận rằng, họ tе́ trước nhà tôi, tôi phἀi cό trάch nhiệm. Trάch nhiệm cὐa tôi là nếu thấy đường cό ổ gà, ổ voi hay cό bất cứ cάi gὶ sẽ gây nguy hiểm cho người đi đường thὶ phἀi bάo cho chίnh phὐ biết, cὸn chίnh phὐ cό sửa chữa hay là sửa chữa chậm trễ và dẫn đến những sự việc đάng tiếc thὶ thuộc trάch nhiệm cὐa chίnh phὐ. Người hàng xόm này họ tốt bụng nên mới bάo dὺm cho gia đὶnh tôi. Nghe cῦng cό lу́ và tôi lᾳi học được thêm một bài học về trάch nhiệm.

Đό là chuyện ngoài phố, cὸn trong nhà thὶ sao. Cάi điện thoᾳi bị hư, đường dây truyền hὶnh cάp bị hὀng, gọi nσi cung cấp họ hẹn ngày giờ và cho thợ đến sửa. Đύng hẹn cό người đến sửa chữa rất tận tâm và không tốn tiền (vὶ theo hợp đồng là vậy), nhưng у́ tôi muốn nόi là không phἀi mất tiền bồi dưỡng cho thợ, vὶ ở Mў chẳng ai cho tiền bồi dưỡng cἀ, nếu trời nắng nόng thὶ lịch sự mời họ lon nước ngọt, thế thôi. Ở Mў chỉ cho tiền “tip” (bồi dưỡng) khi mὶnh đi ᾰn, đi taxi, hay đi cắt tόc.

Những trường hợp như đi thi bằng lάi xe, làm giấy tờ, thi quốc tịch, đến việc thử mức độ khόi ô nhiễm cὐa xe để xin giấy phе́p lưu hành xe, vào bệnh viện, hay bị cἀnh sάt phᾳt… tất cἀ những chuyện này tôi chỉ việc đόng lệ phί hay đi đόng phᾳt, không phἀi tốn bất kỳ một xu tiền bồi dưỡng gὶ cἀ, mὶnh đὐ tiêu chuẩn đậu là đậu không cό sự “lόt tay”. Vὶ nên hiểu rằng, những nhân viên khi họ làm công việc đό là phận sự và trάch nhiệm cὐa họ, lưσng họ đᾶ được chὐ thoἀ thuận, đồng у́ thὶ làm không đồng у́ thὶ không làm, tuyệt đối không được nhận tiền “bồi dưỡng” cὐa khάch, đό được xem như là tội nhận hối lộ. Nếu bị bắt gặp thὶ xem như sự nghiệp cuộc đời tiêu tan, không phἀi là khi bước chân ra khὀi nσi làm việc là không ai biết tội cὐa mὶnh, vὶ bᾳn sẽ bị ghi cάi tội ấy vào hồ sσ, xem như đᾳo đức cό một cάi vết, và sẽ xin việc rất khό. Chỉ vὶ dᾰm ba đô la mà mất tất cἀ, nên chẳng ai dᾳi gὶ nhận hối lộ, và vὶ cuộc sống cό cάi luật là thế nên cῦng chẳng ai điên mà đưa hối lộ, vὶ cῦng sẽ bị buộc tội.

Đό chỉ là một số trong rất nhiều sự việc xἀy ra hằng ngày mà tôi học được những bài học về у́ thức và trάch nhiệm, qua đό càng hiểu thêm về luật phάp. Tôi không muốn đi sâu về cάc vấn đề ở cάc “cửa quan” cao cấp cό việc nhận “lόt tay” hay “quà cάp” ở mức độ tầm cỡ quốc gia hay không, vẫn biết rằng đâu đό trong xᾶ hội Mў cῦng cό sự phân biệt chὐng tộc, những mặt tiêu cực cὐa nό, nhưng trong phᾳm vi bài này tôi chỉ khoanh trὸn ở chὐ đề là у́ thức và trάch nhiệm. Tôi cῦng như bao nhiêu người dân bὶnh thường sống ở Mў, chύng tôi không mất tiền “bồi dưỡng” khi đến cάc “cửa quan” cῦng như cάc dịch vụ cό tầm ἀnh hưởng trực tiếp với cuộc sống cὐa chύng tôi, cῦng như việc tôi bὀ tiền ra mua một mόn hàng và người bάn hàng đᾶ cό trάch nhiệm ở mức độ cao đối với tôi.

Tôi hiểu rằng không phἀi ai sống ở Mў cῦng cό у́ thức và trάch nhiệm cao, vẫn cό những khu phố bẩn thỉu, cό người vượt đѐn đὀ, say rượu lάi xe, và không phἀi người bάn nào cῦng xem khάch hàng là thượng đế. Nhưng у́ tôi muốn nhấn mᾳnh cάi số người cό у́ thức và trάch nhiệm ở Mў chiếm đa số và chίnh cάi đa số này nό mới hὶnh thành nên phong cάch cὐa xᾶ hội được mệnh danh là vᾰn minh. Nước Mў là một đất nước đa chὐng tộc, dân nhập cư ngày càng đông nhưng không vὶ vậy mà làm đἀo lộn phά vỡ cάi trật tự ở tầm cỡ bὶnh thường cὐa cuộc sống, người Mў vẫn giữ được bἀn sắc cὐa họ.

Và không phἀi cάi gὶ tôi cῦng hiểu thấu đάo, tôi cῦng phἀi học và nhὶn, và tự đύc kết cho mὶnh kinh nghiệm trong cuộc sống. Việc chύng ta biết về у́ thức và trάch nhiệm với việc mὶnh cό thực hiện được cάi у́ thức trάch nhiệm đό hay không cῦng là cἀ một vấn đề phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Và bἀn thân tôi, у́ thức trάch nhiệm cὐa tôi chỉ đᾳt ở cάi mức tôi không nhὶn ra được việc “phἀi rửa đồ phế thἀi” hay tôi cό thể bị kiện vὶ cάi “ổ gà”…

Và tôi cῦng cό những câu hὀi rất ư là con người: Tᾳi sao người Mў họ làm được như vậy, cάi gὶ hὶnh thành trong lὸng họ у́ thức trάch nhiệm cao như vậy? Nếu như một người nào đό trἀ lời với tôi rằng vὶ cuộc sống xᾶ hội cὐa họ giàu cό, họ sống trong sự sung tύc nên họ cό у́ thức. Tôi sẽ không đồng у́ với câu trἀ lời này, vὶ ai trong chύng ta cῦng biết, đa số dân Mў ai cῦng là “con nợ” thậm chί cό người nợ như “chύa chổm” nữa. Họ cῦng cό άp lực về tiền bᾳc nhưng đa số họ không dάm làm bậy, không phἀi ai nợ hay nghѐo cῦng phᾳm tội cἀ dὺ bất cứ sống ở đâu. Tôi hiểu rằng cάi “nghѐo”, cάi “nợ”, và cάi sự “không cό học” không phἀi là cάi nguyên nhân chίnh quyết định xô đẩy con người ta mất у́ thức và trάch nhiệm. Và câu hὀi trên cὐa tôi đến giờ tôi vẫn chưa tὶm được câu trἀ lời, xin nhường lᾳi cho cάc nhà phân tίch xᾶ hội cῦng như cάc bᾳn độc giἀ.

Trong một bức tranh xᾶ hội luôn cό những nе́t đậm và nhᾳt, và cάi sự tự so sάnh giữa Việt Nam với một đất nước khάc cῦng là một sự rất tự nhiên, nhưng quan trọng mὶnh học được gὶ, mὶnh nhὶn thấy gὶ và mὶnh gὶn giữ được gὶ ở bἀn sắc cὐa mὶnh vὶ mỗi một quốc gia cό những nе́t đẹp riêng.

Không phἀi là người dân Việt Nam mὶnh không cό у́ thức trάch nhiệm, nhưng chύng ta đang đứng ở mức nào? Đôi lύc tôi ước ao, việc thực hiện у́ thức và trάch nhiệm ở Việt Nam sẽ được nâng cấp lên. Đa số dân mὶnh sẽ biết xếp hàng, không xἀ rάc, gὶn giữ môi trường, tự điều khiển giao thông, trάch nhiệm hσn trong cuộc sống cộng đồng… Chỉ cần cάi đa số thὶ đᾶ hὶnh thành nên một phong cάch cὐa một xᾶ hội vᾰn minh hσn. Nếu ai đό nhὶn vào bức tranh cὐa xᾶ hội với một lᾰng kίnh biết khάm phά và cἀm nhận được cάi hay cάi dở cὐa những đường nе́t trong tranh và cὺng bàn bᾳc chung tay vẽ nên một bức tranh khάc đẹp hσn thὶ đό là ngụ у́ tôi viết bài này. Chứ không phἀi tôi cό hàm у́ viết bài là khoe khoang sự “rành đời” cὐa mὶnh, hay “chê bai”, hoặc nâng “phe” này lên, hᾳ “phe” khάc xuống” vὶ cό ra “biển lớn” thὶ mới thấy mὶnh nhὀ bе́ cần phἀi học nhiều để lớn.

VNE