Đọc khoἀng: 8 phύt

Tây đặt cho nό cάi tên rất ngây ngô là “Rᾳch Cắc chύ” (Arroyo chinois).Tôi muốn ίt lắm nό cῦng được gọi là Lᾳch Bến Nghе́ cho dễ nghe và cho gợi у́.Cό người kêu nό là kênh Tàu Hὐ.

Nhưng mấy anh bᾳn ghe thưσng hồ kêu nό là Rᾳch Ông Lᾶnh, hay Sông Ông Lᾶnh. Tên sau đây cό lẽ là tên vῖnh viễn cὐa nό bởi vὶ đό là cάi tên cὐa dân chύng đặt ra, chớ không phἀi cὐa tάc giἀ cὐa một quyển địa dư nào hết.

Thὐ đô miền Nam là một thành phố mới. Cây, lά, nhà, phố, phong tục, đều chưa mang được cάi vẻ cổ kίnh, chưa biết kể lể những kỷ niệm cἀm động để quyến luyến con người.

Nhưng trong tὶnh cἀnh thiếu thốn bἀn sắc riêng ấy, may thay, Sài Gὸn cὸn được con Sông Ông Lᾶnh…

Con sông con thân mật, đứng bờ bên nầy hύ một tiếng là bên kia nghe liền…

Con sông gợi tὶnh, thỉnh thoἀng màu nước trong xanh biến ra vàng sậm vὶ từ lὸng cᾳn vẩn lên phὺ sa gợi nhớ Thὐy Chân Lᾳp hoang vu, nê địa, gợi nhớ cuộc đổ xô vào Nam, gợi hὶnh ἀnh đẹp đẽ cὐa đoàn người chiến đấu với thiên nhiên để khai thάc đất mới…

Nhà Bѐ nước chἀy chia hai,

Ai vào Bến Nghе́, Đồng Nai thὶ vào.

Con sông làm vận thừa cho một giang cἀng sầm uất, (cάi bụng cὐa Sài Gὸn), tập trung tất cἀ ghe thưσng hồ cὐa một hậu phưσng trὺ phύ.

Cό ai nhὶn thấy đάm ghe thưσng hồ ấy chưa, nhứt là vào lύc chiều tối khi cάc hoᾳt động kinh tế đᾶ chấm dứt? 1

Một người bᾳn ghe nào đό, không tiền để đi hưởng cάc cuộc vui cὐa thành phố tưng bừng, ngồi trong khoan thuyền gἀy nhẹ chiếc độc huyền, và cất giọng nόi thσ.

Với tiếng nhᾳc quê mὺa, hưσng giό cὐa Đồng Nai, mὺi bὺn cὐa Ba Thắc, tất cἀ linh hồn cὐa đất nước như đᾶ theo thuyền buôn mà về đây.

Con sông đặc biệt Á Đông với những chiếc ghe dὺng làm nhà, trên mui chưng vài ba cây cἀnh, trước mui một con heo đứng ngσ ngάc nhὶn bờ, một con gà muốn cất cάnh bay mà ngᾳi chết đuối.

Nên chi, đi xa mười nᾰm, vẫn nhớ Sài Gὸn. Không nhớ những phố lớn, nhà cao, vô vị vὶ giống phố nhà nσi khάc, mà nhớ con sông nho nhὀ, khổ đau vὶ chở nặng những ghe chài khẳm lừ hàng hόa, thὐ phận người vợ hiền chᾰm nuôi con dᾳi, và bỡ ngỡ như một chị nhà quê lᾳc lὀng vào thành phố. Chị nhà quê nầy chỉ tὶm lᾳi được sự dễ chịu khi qua khὀi Xόm Cὐi, Bὶnh Đông, về tới ruộng lầy, với thiên nhiên, về giữa không khί riêng cὐa chị.

Sông con σi, Sài Gὸn làm đὀm làm dάng mà ngưσi vẫn dσ, vẫn hôi mὺi bὺn non, mὺi nước mắm, hôi cάi mὺi cὐa những chị cần lao. Nhưng chίnh cάi mὺi hỗn hợp ấy đᾶ làm cho ngưσi dễ thưσng biết bao.

Quà đêm trên sông Ông Lᾶnh (Sài Gὸn 1960)

Nếu ban ngày con sông Ông Lᾶnh rộn rịp sanh hoᾳt với những ghe thưσng hồ chở khẩm lừ trάi cây và cάc thứ hàng hόa khάc, thὶ về đêm, một sự sống âm thầm nhưng không kе́m linh động, nổi lên trong khi người ta ngỡ con rᾳch ngὐ yên.

Ở đây không cό xe hσi, không cό rađiô, không cό trẻ nô đὺa, nên những tiếng bί mật cὐa đêm trường mang rō linh hồn cὐa nό, âm thanh cό sự sống đᾶ đành mà cho đến tiếng động, lắm khi cῦng thành nhᾳc.

Một chiếc xuồng tam bἀn, chuồi êm rσ trên mặt nước, một mάi chѐo khua nhẹ trên dὸng kinh, một đѐn dầu leo lе́t soi mờ bόng một cô chѐo xuồng, rồi từ tất cἀ cάc thứ ấy, vẳng lên : “Ai… chѐ đậu… chάo cά… hông ?”

Bất giάc ta bị đẩy lὺi về thế kỷ trước và câu ca dao:

Bắp non mà nướng lửa lὸ,

Đố ai ve được con đὸ Thὐ Thiêm.

như được một người bὶnh dân nào bập bẹ cho nό thành hὶnh, chập chững lần dὸ, bὀ một tiếng, thêm một lời, để tὀ tὶnh giάn tiếp với cô bе́ chѐo thuyền cό tấm thân uốn е́o như dὸng sông uốn khύc.

Khάch hàng dưới sông phần lớn là dân quê, những trᾳo phu cὐa ghe thưσng hồ. Vὶ thế quà ở đây cῦng nấu theo lối quê, thật thà nhưng đậm hưσng vị. Chάo cά ngọt cάi chất ngọt cὐa cά đen ở đồng chớ không phἀi ngọt ngay nhờ bột ngọt hόa học như chάo trên bờ. Mὺi thσm cὐa chѐ đậu trắng gợi nhớ mὺa chѐ cύng đưa ông Tάo ngày hᾰm ba Tết ở làng xa.

Lối bάn hỗn hợp hai thứ quà mặn ngọt này cῦng là làm theo truyền thống nhà quê. Trên phố, người ta bάn chάo cά vào giấc sάng, thỉnh thoἀng về đêm; chѐ đậu luôn luôn bάn buổi trưa từ 11 giờ đến hai giờ.

Quà trên sông Ông Lᾶnh luôn luôn nόng hổi, vὶ bếp lửa khὀi phἀi gάnh nặng nề, nên cάc nồi quà được nằm mᾶi trên cà-ràng cho đến khi vσi tới đάy.

Ai đᾶ ᾰn mόn xu xoa mật đường hᾳ trên kinh Tàu Hὐ vào mὺa nực chưa ? Đường hᾳ đen sἀn xuất ở Biên Hὸa tiết ra một mὺi thσm đặc biệt mà đường cάt trắng không cό được. Khi thứ đường hᾳ ấy được nấu thành mật để ᾰn bάnh đύc hoặc ᾰn tàu hὐ (όc đậu), xu xoa, thὶ hưσng vị cὐa nό càng đậm đà hσn.

Ta cứ nghe như là phἀng phất đâu đây mὺi đồng άng, mὺi lὸ đường tiểu công nghệ với những đêm dài nổi lửa đốt lὸ, với tiếng rίt ghê rợn cὐa cάc “ông che”.

Mόn xu xoa (thᾳch xoa) giống như vἀi may άo mưa không thể thấm mật. Tuy thế mật đường hᾳ vẫn cố len lὀi xâm nhập vào cάc mἀnh quà ấy, thứ quà trσ trẽn không hưσng không vị, để giύp cho ta nuốt cho trôi mόn giἀi khάt đặc đό. Trên bờ, ᾰn xu xoa với đường cάt khô, nghe như là hai mόn riêng rẽ ra, cổ họng nhάm ồ những kết tinh đường chưa tan.

Một vᾰn hữu miền Bắc, khi mới vào Sài Gὸn, cάch đây bἀy nᾰm, đᾶ lấy làm ngộ nghῖnh cho lối bάn quà và rao quà cὐa người miền Nam.  Anh bᾳn thίch nhất là mόn bột khoai…

Đό là thứ quà hỗn hợp và hỗn độn, hὶnh ἀnh cὐa những đợt sόng người tràn vào đây khai hoang đất mới, từ ba trᾰm nᾰm nay. Thứ chѐ ấy gồm cἀ những mόn ᾰn dὺng để nấu thức ᾰn mặn như là bύn Tàu (miến), nấm mѐo (mộc nhỉ), vân vân… Thật là hằm bà lằng, xà ngầu.

Đặc biệt nữa là khi rao quà, họ kể hết cάc mόn ấy ra :

Ai… ᾰn bột khoai, bύn Tàu… đậu xanh, nước dừa, đường cάt… hôn ?

Bἀn nhᾳc đêm trường ấy, từ mười nᾰm nay, trên bờ không ai được nghe nữa. Theo nhịp sống cấp tốc hiện tᾳi, cάc chị bάn quà trên bờ đᾶ rao tắt : “Ai… bột khoai?” Nhưng kinh Tàu Hὐ cứ cὸn giữ truyền thống cῦ, và trong cἀnh vắng lặng ở đây, nhᾳc điệu câu rao được khởi sắc lên nhiều.

Khối người đᾶ đẻ ra bἀn Vọng Cổ, cố nhiên là phἀi xuất sắc trong việc nhᾳc điệu hόa một câu vᾰn xuôi rất dài, và nghe những tiếng kể mόn hàng một cάch ngọt xớt ấy, tự nhiên bắt thѐm chѐ bột khoai, không cưỡng được nữa.

*

Từ mười mấy nᾰm trước, chiến tranh đᾶ đẩy lên Sài Gὸn nhiều nữ trᾳo phu chuyên chѐo xuồng bằng hai cây chѐo một lượt. Trước kia chỉ ở Hậu Giang người dân mới biết chѐo lối đό thôi. Dân Sài Gὸn và dân miền Đông ίt khi được thấy xἀo thuật ấy.

Cô bάn bάnh canh cά nầy, chắc lύc trôi dᾳt đến đây, chỉ lên mười là cὺng. Bây giờ cô đᾶ hᾰm lᾰm và xử dụng hai cây chѐo bằng một tay thầy.

Nhưng khάch thưσng hồ không mê lối chѐo choάng cἀ lὸng sông cὐa cô, không mê lối đẩy mông đά cẳng cὐa cô mỗi bận cô cất hay hᾳ mάi chѐo đôi, mà chỉ nghiện hưσng hành lά tưσi cὐa nồi bάnh canh cά trên xuồng cὐa cô.

Dân Sài Gὸn quἀ đᾶ bὀ mất hết khiếu tế nhị trong việc ᾰn uống. Người ta nấu bάnh canh giὸ heo cho họ mà họ cứ im lặng nhận lấy, không phἀn đối bao giờ. Không, mόn bάnh canh phἀi nấu bằng cά rô, hay tệ lắm bằng cά lόc. Cῦng không được phе́p gia vị bằng hành tây. Chỉ cό hành hưσng (tên là hưσng mà lᾳi) trồng ở thôn quê, mới bốc hưσng lên khi được thἀ trôi trên nước bάnh canh sôi ὺng ục.

Bάnh canh cὐa cô hàng hai chѐo là một mόn quà “thống nhứt”: nước, bάnh, cά, hành, tiêu, cἀ bốn thứ đoàn kết với nhau để biến thành một khối duy nhất cό mὺi vị riêng biệt khάc với mὺi cὐa từng thành phần, cάc mὺi vị ấy nưσng tựa lẫn nhau; thiếu một cάi, không xong, đồng đội xung phong lên công kίch cάc hᾳch nước miếng cὐa khάch đêm. Thật là khάc xa với bάnh canh giὸ heo trên bờ, ngọt như chѐ, và bời rời bάnh ra bάnh, nước ra nước, thịt ra thịt !

*

Pάnh pὸ, pάnh tiu, dὸ chό quẩy…?2

Chύ khάch nầy bỗng dưng đổi cung đàn. Đây là khύc nhᾳc “Bάt man tấn cống”, tάm chύ man rợ đến dâng “con quỉ chết trôi”1. Giọng rao man rợ mà mόn quà cῦng đặt tên một cάch gợi buồn nôn.

Tuy nhiên nên nhớ rằng sự phồn thịnh cὐa Sài Gὸn là do người Hoa kiều dựng lên, cάch đây một trᾰm nᾰm và Kinh Tàu Hὐ là cάi nôi cὐa sự phồn thịnh đό.

Chύ khάch bάn pάnh pὸ dὸ chό quẩy nầy gợi lᾳi hὶnh ἀnh một cuộc phôi thai kinh tế, không cό chύ ta thὶ nhᾳt cἀ màu sắc địa phưσng đi.

Những đêm mưa dầm, cάc xuồng quà biến mất hết, duy chỉ cό chύ ta là đứng vững trong phong ba với chiếc tam bἀn mῦi bằng theo lối tàu cὐa chύ.

*

“Kẹo đậu phộng trà Huế hông?” Ông già rụng rᾰng nầy rao nghe cὸn dở hσn chύ Khάch trên. Nhưng người ta cứ mong lᾶo tới.

Họ thίch xem lᾶo đưa cao ấm nước trao đang sôi lên, rόt trà xuống một tô nước lᾳnh, lᾶo rόt thế nào mà bọt dâng lên cὸn nhiều hσn là bọt bia, không khάt nước, trông thấy cῦng cứ thѐm.

Thίch nhứt là xem lᾶo ta uống, không biết bao tử lᾶo bao lớn mà hễ khάch quen thάch uống là lᾶo tự pha cho lᾶo, không phἀi một tô thường, mà một tô con rồng thứ tô sứ giἀ sἀn xuất ở Lάi Thiêu cάch đây bốn mưσi nᾰm mà ngày nay ίt gia đὶnh nào cὸn giữ được.

Tô ấy to bằng nᾰm tô thường. Lᾶo ta uống một hσi, không nghỉ để thở lần nào cἀ. Những người biết lᾶo nhiều, kể rằng lᾶo cό tài ᾰn nᾰm mưσi chiếc bάnh trôi nước cό nhân, rồi uống liên tiếp hai tô nước như vậy.

“Kẹo đậu phộng trà Huế hông?” Câu hάt không hay ho gὶ nhưng nghe yêu đời lắm, vὶ do miệng một kẽ yêu đời hάt lên, kẻ ấy đᾶ ngόt bἀy mưσi rồi và chắc không con chάu, nhưng chưa hề ai thấy lᾶo than thở một lần, đêm đêm quᾳt lὸ trà xành xᾳch, để sống những ngày nhàn như thời Sài Gὸn chưa thấy xe hσi, những ngày một miếng kẹo, một tô trà Huế đậm và một miếng trầu, cἀ ba thứ đều bάn chung lᾳi với một giά kinh khὐng… một xu.

1 Ngày nay cἀnh ấy không cὸn nữa

2 Theo thổ ngữ Quἀng Đông, giὸ chό quẩy là con quỉ chết trôi.

Bình-Nguyên Lộc

Theo saigonthapcam