Đọc khoἀng: 8 phύt

Xe không chᾳy trên sông sao gọi xe đὸ? Cό lần tôi hὀi nhà vᾰn Sσn Nam khi gặp ông ở quάn cà phê vỉa hѐ trước Nhà Vᾰn hόa quận Gὸ Vấp cάch nay hai mưσi nᾰm. Trong chiếc άo sσ mi cụt tay, khuôn mặt ốm nhᾰn nheo màu bάnh ίt, mắt đᾰm chiêu sau cặp kiếng dày, ông thὐng thỉnh trἀ lời theo kiến giἀi cὐa mὶnh. Đồng bằng Nam bộ sông nước chằng chịt, ngày xưa phưσng tiện đi lᾳi chὐ yếu bằng đὸ ghe, cho đến thập niên ba mưσi, người Phάp thành lập vài hᾶng xe chở khάch đi miền Tây. Thời ấy đường bộ chưa phάt triển, xe đến bến khάch phἀi chuyển tiếp bằng đὸ ghe nên người ta gọi là xe đὸ cho tiện.

Xe đὸ lỡ Sài Gὸn – Hốc Môn nᾰm 1969 – Nguồn: Saigonoldphoto

Nghe vậy thôi, sau này tôi tὶm hiểu thêm chύt ίt, biết rằng người Bắc gọi xe đὸ là xe khάch hoặc xe ca, cὸn người Trung lᾳi gọi xe đὸ giống như người Nam. Một số người giἀi thίch vὶ hầu hết cάc chὐ nhà xe đi miền Trung là người Sài Gὸn nên “xe đὸ” trở thành phưσng ngữ chung cho tiện. Và rồi câu chuyện sôi nổi hσn khi nhà vᾰn nhắc tới kỷ niệm thời học sinh trung học từng đi xe đὸ từ Rᾳch Giά về Cần Thσ mà ông cό nhắc lᾳi trong tập “Hồi kу́ Sσn Nam”: “…Tiền xe từ Rᾳch Giά đến Cần Thσ là một đồng hai (120km) nhưng nhὀ tuổi như tôi chỉ tốn cό 6 cắc. Tôi lên xe ngồi để người phụ xế sắp đặt chỗ ngồi cho gọn, khе́p nе́p, chung quanh xe là nhiều người rao hàng để hành khάch ᾰn buổi sάng vὶ buổi trưa mới đến bến Cần Thσ. Tôi cὸn nhὀ, ba tôi cho riêng tôi 2 cắc, rất tὐi thân vὶ trong khi ấy gia đὶnh khά giἀ dάm trἀ 1 đồng hai (hai chỗ dành cho trẻ con rộng rᾶi hσn) lᾳi dành cho con một cάi bάnh bao to để ᾰn dọc đường. Xe khάch bόp kѐn inh ὀi, chᾳy vὸng quanh để tὶm kiếm khάch…”.

Xe đὸ dài Thuận Hiệp đi Sài Gὸn – Cà Mau – Ảnh: Douglas Pike

Nhưng điều thύ vị nhất là ông kể hồi thời kỳ đầu xe đὸ do người Phάp làm chὐ toàn là loᾳi xe nhὀ chở khάch chừng hσn hai mưσi người. Nhưng chỉ một thập niên sau, người Việt mὶnh giàu cό tham gia mở công ty lập hᾶng, nhập cἀng mάy, khung gầm từ châu Âu châu Mў, đόng thὺng thành xe đὸ loᾳi lớn chở hσn nᾰm chục hành khάch, cᾳnh tranh άc liệt trong giai đoᾳn đường bộ được mở rộng và phάt triển ở cάc tỉnh miền Tây và Ðông Nam Bộ. Giao thông kết nối khắp nσi, nhu cầu đi lᾳi cὐa người dân càng nhiều, tᾳo thành thời vàng son cὐa xe đὸ. Chiến tranh Ðông Dưσng nổ ra, Nhật vào chiếm miền Nam, xᾰng dầu khan hiếm, bị giάm sάt chặt chẽ, ngành xe đὸ suy giἀm, một số hᾶng xe hoᾳt động cầm chừng và phἀi thay đổi nhiên liệu cho xe hoᾳt động. Sσn Nam kể: “Xe ô tô chở khάch phἀi dὺng “ga”, hiểu là than cὐi tràm, bὀ vào cάi thὺng trὸn đặt bên hông xe phίa sau. Trước khi cho xe nổ mάy thὶ quᾳt cho than tràm chάy, hσi ga ấy bị đốt, gây sức е́p cho mάy xe chᾳy, gọi “Autogѐne”, theo mô hὶnh cὐa Kў sư Thịnh Hưng Ngẫu chế tᾳo ở Sài Gὸn”.

Xe đὸ Sài Gὸn đến Vῖnh Long nᾰm 1970 đường sά cὸn trἀi đά – Ảnh: Frank Effenberger

Hὶnh ἀnh chiếc xe đὸ nhὀ chᾳy bằng than đốt trong cάi thὺng phίa sau xe được lặp lᾳi từ nᾰm 1975 đến 1985, chắc người Sài Gὸn tuổi trung niên trở lên đều biết rō. Tôi từng đi loᾳi xe sử dụng nhiên liệu này, mỗi lần chui vào cửa xe phίa sau là đều phἀi cẩn thận với cάi thὺng than chάy nόng được treo dίnh ở đuôi xe. Thường thὶ người ta chỉ cἀi tiến xe đὸ lỡ – tức là loᾳi xe Renault cῦ xὶ từ giữa thập niên 50. Tuy giới lάi xe gọi đό là xe đὸ hὀa tiễn nhưng nό chᾳy chậm hσn xe chᾳy xᾰng hoặc dầu. Cό lύc xe chᾳy ὶ à ὶ ᾳch khi than chάy không hết, lσ xe phἀi dὺng thanh sắt mở lὸ đốt cời than. Hoặc thỉnh thoἀng gặp đường vồng xόc, than vᾰng ra khὀi cửa thông không khί, rớt xuống đường chάy đὀ rực. Vô phύc cho chiếc xe đᾳp nào chᾳy phίa sau trάnh không kịp, cάn phἀi chάy lốp xe. Xe đὸ hὀa tiễn chᾳy những đường ngắn như Sài Gὸn – Long Khάnh, Chợ Lớn – Cần Giuộc – Gὸ Công, Sài Gὸn – Long An, cὸn xe đὸ dài vẫn chᾳy bằng xᾰng dầu, nhưng không cὸn nhiều như trước. Trên mui phίa đầu xe thường cό thὺng phuy nước dὺng để làm nguội mάy, kế tiếp là nσi chở hàng hόa, xe gắn mάy, xe đᾳp cho khάch buôn chuyến và khάch đi tỉnh xa.

Xe đὸ Sài Gὸn – Tây Ninh nᾰm 1965 – Ảnh: John Hansen

Tôi cὸn nhớ mᾶi lần đầu được đi xe lô về quê bên ngoᾳi ở Càn Long, Trà Vinh. Nᾰm đό tôi chίn tuổi, đi cὺng với người anh bà con. Xe lô cό bᾶi xe ở Bến Bᾳch Ðằng và Bến Chưσng Dưσng. Bᾶi xe lô hay nhiều bᾶi bến xe đὸ khάc khắp nσi trong thành phố Sài Gὸn-Chợ Lớn đều nằm hai dᾶy dọc theo đường phố. Phὸng vе́ là một cάi quầy hay cάi bàn gắn tấm biển to đề tên từng hᾶng xe, chᾳy lộ trὶnh nào. Riêng xe lô không cần bάn vе́, khάch đến bᾶi xe cὸn chỗ trống cứ lên, đὐ người thὶ bάc tài chᾳy. Loᾳi xe này gọi đύng tên là “Location”, sσn màu đen, kiểu xe ô tô chở chừng bἀy tάm người nhưng bάc tài cố nhе́t thêm hành khάch. Xe lô chᾳy nhanh hσn xe đὸ vὶ không bắt khάch dọc đường, không lên xuống hàng hόa cồng kềnh, lᾳi cό khi qua cầu tᾳm không cần bắt hành khάch xuống cuốc bộ. Ðể giό lὺa vào cho hỉ hἀ đάm hành khάch ngồi chật cứng như nêm, lᾳi thêm giὀ xάch tύi bị, va li lỉnh kỉnh, bάc tài mở cửa sau bung lên cột chặt lᾳi, người ngồi phίa sau ngό ra phố phường. Xe chᾳy ra khὀi Phύ Lâm, nhὶn cἀnh đồng lύa xanh tưσi hai bên đường, lὸng cἀm thấy phσi phới mặc dầu lâu lâu tôi phἀi nhấc mông trở cẳng vὶ bị ngồi bό gối.

Xe đὸ nhὀ chᾳy bằng than sau nᾰm 1975 – Nguồn: Anhxuavn

Nόi là đi xe lô thὶ hành khάch không cần xuống bộ qua cầu tᾳm, chứ lần đό tôi vẫn phἀi xuống cuốc bộ như bao chuyến xe đὸ khάc. Tôi mới ca cẩm, xe lô cάi nỗi gὶ, cό mà “lô ca chân” theo lời hάt cὐa một tuồng cἀi lưσng trên truyền hὶnh. Sau nᾰm 1968, cuộc chiến ngày càng άc liệt, cầu đường nhiều nσi bị “mấy ổng” gài mὶn phά hὐy, cό nσi phἀi dựng cầu tᾳm, đầu cầu cό đặt trᾳm kiểm soάt cὐa quân cἀnh hay cἀnh sάt. Ðường về Trà Vinh chỉ hσn 160 cây số mà qua mấy chục cây cầu, lᾳi phἀi chờ phà Mў Thuận. Ði xe lô cho được nhanh mà về đến nσi phἀi mất nᾰm sάu tiếng đồng hồ, huống hồ chi hành khάch đi miệt Hậu Giang, Cà Mau xuống ở bến xe cὸn phἀi đόn đὸ về nhà ở vὺng U Minh, Miệt Thứ mất cἀ ngày đường. Chỉ cό xe thư tức là xe đὸ làm nhiệm vụ giao nhận thư từ bưu phẩm chuyển cho bưu điện tỉnh mới được ưu tiên, không phἀi lụy phà hay bị cἀnh sάt xе́t hὀi. Bây giờ xe đὸ tiến bộ hσn nhiều, xe cό mάy lᾳnh, ghế nằm thoἀi mάi cho khάch đường xa, duy chỉ không cό phὸng vệ sinh trong xe, lᾳi cὸn tặng thêm nước uống, khᾰn ướt lau mặt. Xe chᾳy nhanh nhờ cό cầu qua hai con sông Tiền và sông Hậu, tôi ngồi xe Mai Linh chᾳy một lѐo về tới chợ Cà Mau chỉ mất sάu tiếng đồng hồ. Nếu không kể đến loᾳi xe dὺ bắt khάch dọc đường, thὶ xe đὸ là phưσng tiện đi đường xa tưσng đối rẻ tiền.

Bến xe đὸ Petrus Kу́ nᾰm 1950 – Nguồn: AnhxuaVN

Trước nᾰm 1975, Xa cἀng miền Tây là bến tập trung cάc xe đὸ về cάc tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, bên cᾳnh đό lᾳi cό bến xe Chợ Lớn đi về Cần Giuộc, Gὸ Công, Lу́ Nhσn, về sau bến xe này gộp lᾳi với Xa cἀng miền Tây mở rộng thành Bến xe miền Tây nằm trên đường Kinh Dưσng Vưσng quận Bὶnh Tân. Cὸn bến Miền Ðông dành cho xe đi cάc tỉnh miền Trung và phίa Bắc trên đường Petrus Kу́ trước kia thὶ gộp lᾳi với hai bến xe nhὀ là Nguyễn Cư Trinh đi lộ trὶnh cao nguyên và Nguyễn Thάi Học đi Long Hἀi – Vῦng Tàu – Phan Thiết, rồi sau đό vài nᾰm chuyển về bến xe Vᾰn Thάnh, và cuối cὺng yên vị tᾳi Bến xe miền Ðông trên đường Ðinh Bộ Lῖnh hiện nay. Nhưng nghe đâu hai bến xe này sẽ phἀi dời ra xᾶ Tân Tύc huyện Bὶnh Chάnh và Suối Tiên Q. 9 để cό diện tίch rộng hσn, đάp ứng được cho nhu cầu ngày càng tᾰng. Sẽ thiếu sόt nếu không nhắc đến Bến xe An Sưσng, bến này đύng ra cό xe đi Tây Ninh – Bὶnh Phước – Bὺ Ðᾰng, Bὺ Ðốp vὺng Tây Trường Sσn, nhưng cῦng cό xe đi vài tỉnh thành cὐa cἀ ba miền, do hai bến xe miền Ðông và miền Tây nhὀ hẹp.

Bến xe đὸ trên đường Nguyễn Cư Trinh trước 1975- Nguồn: Anhxuavn

Ai cῦng cό kỷ niệm lần đầu đi xe đὸ. Mỗi chuyến xe chuyên chở nỗi niềm hoài niệm. Cό người nhớ chuyện tiền vе́ như nhà vᾰn Sσn Nam. Cό người lὸng phσi phới nhὶn thấy phong cἀnh đồng lύa xanh tưσi chᾳy dài bên quốc lộ như tôi. Cῦng cό người nhớ mὺi mồ hôi, mὺi xᾰng dầu giữa nắng giό miền Trung. Nhớ bến bᾶi ồn ào ί ới ngày xưa. Và cῦng cό người tuổi đời chồng chất, nhớ cἀnh xuống xe qua cầu xe lửa Bến Lức, Tân An thuở xa lắc xa lσ.

Trang Nguyên