Đọc khoἀng: 6 phύt

Với nhiều công trὶnh nổi tiếng để lᾳi như dinh Độc Lập (nay là Hội trườngThống Nhất), Viện Hᾳt Nhân Đà Lᾳt, Viện ĐH Huế, Đᾳi Chὐng Viện Đà Lᾳt, chợ Đà Lᾳt…, Kiến Trύc Sư Ngô Viết Thụ đᾶ trở thành một cây cao bόng cἀ cὐa giới kiến trύc sư Việt Nam.
Cό rất nhiều bài bάo viết về Kiến Trύc Sư (KTS) Ngô Viết Thụ nên bài viết này chỉ kể lᾳi vài câu chuyện ίt người biết, được chίnh ông kể cho tôi khi cὸn sống vào hσn 20 nᾰm trước. Tôi vẫn cὸn nhớ rō ông đᾶ mặc một chiếc άo dài xanh khi tiếp tôi, một sự trọng thị hiếm cό cὐa bậc tiền bối đối với kẻ hậu sinh…

Đường đến giἀi Khôi nguyên La Mᾶ

Khi cὸn là sinh viên kiến trύc Paris, ông Ngô Viết Thụ đᾶ đoᾳt giἀi Paul Bigot do Viện Hàn lâm tổ chức. Nhờ đό, nᾰm 1955 ông được ưu tiên mời tham dự giἀi Khôi nguyên La Mᾶ mà không phἀi thi vὸng loᾳi sσ tuyển, chỉ dự thi ở ba vὸng trong. Đây là một cuộc thi danh giά nên phἀi ganh đua với hàng trᾰm thί sinh xuất sắc cὐa Âu châu. Cuối cὺng, cuộc thi chỉ cὸn cό 10 người vào chung kết. Đề thi cuối cὺng là phάc họa một ngôi thάnh đường trên hὸn đἀo nhὀ vὺng Địa Trung Hἀi.

Ông đᾶ miệt mài vẽ cho đến khi chỉ cὸn một tuần nữa hết hᾳn thὶ chợt nhận ra mὶnh đᾶ mắc sai lầm khi chọn phưσng άn thiết kế theo phong cάch cổ điển. Ông quyết định mᾳo hiểm khi xе́ bὀ bἀn thἀo để vẽ lᾳi toàn bộ phưσng άn theo phong cάch hiện đᾳi và tư duy mới mang tίnh đột phά, mặc dὺ thời gian không cὸn bao nhiêu nữa.

Vậy mà cuối cὺng ông đᾶ kịp hoàn thành đύng thời hᾳn. Bài thi được hội đồng chấm thi đάnh giά cao nhưng họ chất vấn ông về một lỗi nhὀ do không theo quy tắc: Đό là ngôi thάnh đường mà ông thiết kế không nằm xoay mặt về hướng Đông, hướng về Jerusalem như thông lệ, mà lᾳi hướng theo dὸng nước. Ông giἀi thίch ngay đό là trọng tâm tư duy đột phά mà ông muốn thể hiện qua thiết kế. Ông cho là giάo đường phἀi hướng về phίa phὺ hợp nhất để trở thành một thiết kế tốt, hσn là buộc phἀi nhὶn về hướng Jerusalem theo thông lệ xưa cổ, dựa trên giάo lу́ Ki-tô giάo rằng Thiên Chύa hiện hữu ở khắp mọi nσi chứ không chỉ hiện hữu tᾳi thάnh địa Jerusalem.

Sau khi ông giἀi thίch, hội đồng giάm khἀo cười. Rồi ông nhận được kết quἀ đᾶ đoᾳt giἀi với 28 phiếu thuận cὐa hội đồng, trừ một phiếu nghịch. Ngày hôm sau bάo chί Phάp loan tin: Một người Việt Nam đoᾳt giἀi Khôi nguyên La Mᾶ với số phiếu tuyệt đối 28/29.

Tᾳi sao ông chỉ nhận được cό 28 phiếu mà họ lᾳi nόi ông đᾳt phiếu tuyệt đối? Là do bάo chί Phάp rất nhᾳy bе́n, họ điều tra biết được trong 29 thành viên ban giάm khἀo thὶ một vị cό học trὸ ruột cὺng tranh giἀi với ông Thụ nên đưσng nhiên ông này sẽ không bao giờ chấm cho ai khάc ngoài học trὸ cὐa mὶnh. Lά phiếu bị thiếu cὐa ông Thụ chίnh là do ông giάm khἀo kia không bὀ, thành ra bάo chί Phάp vẫn cho rằng ông Thụ xem như đᾳt điểm tuyệt đối là vὶ vậy.

Khi kết quἀ được công bố, đάm đông bᾳn học cὐa ông Thụ, phần lớn là người Phάp, đᾶ công kênh ông lên vai diễu đi suốt khu phố ĐH Latin cὐa Paris. Đây không chỉ là một hành động chύc mừng cuồng nhiệt mà cὸn là hὶnh ἀnh mang tίnh biểu tượng đặc biệt. Vào thời điểm đό, Phάp đᾶ rύt khὀi Việt Nam, dẫu vậy nỗi nhục cὐa người dân bị mất nước, bị thực dân Phάp “đѐ đầu cưỡi cổ” gần 100 nᾰm vẫn cὸn in đậm trong tâm trί người Việt. Thành ra hὶnh ἀnh ông Thụ ngồi trên vai cάc bᾳn học người Phάp về khίa cᾳnh nào đό cῦng tᾳo nên một sự tự hào dân tộc hết sức lớn lao, vượt hσn cἀ đoᾳt một giἀi thưởng mang tầm vόc quốc tế.

ktsu1
KTS Ngô Viết Thụ được bᾳn bѐ công kênh lên vai diễu hành. Ảnh do gia đὶnh cung cấp

Một đời thờ vợ nuôi con

KTS Ngô Viết Thụ nόi với tôi rằng người Việt thường nόi thờ chồng nuôi con, cὸn ông thờ vợ nuôi con: “Tôi mang σn vợ tôi rất nhiều, nếu không cό vợ tôi, tôi không bao giờ được như ngày hôm nay”.

Ngày chàng trai học trὸ nghѐo xứ Huế đến Đà Lᾳt, người đầu tiên Ngô Viết Thụ nόi chuyện để hὀi thᾰm đường đến Trường CĐ Kiến trύc Đà Lᾳt nhập học là cô gάi Vō Thị Cσ, giống như là mối duyên tiền định.

Nhưng rồi số phận đᾶ sắp đặt cho họ gặp lᾳi nhau. Bà là con gia đὶnh khά giἀ, cha cὐa bà muốn tὶm một sinh viên để dᾳy thêm cho bà và mấy người em trong nhà nên nhờ người giới thiệu một chàng sinh viên học giὀi và cό tư cάch đᾳo đức tốt để làm gia sư. Tὶnh cờ sao đό gia sư lᾳi chίnh là ông Ngô Viết Thụ.

Gặp lᾳi nhau, sau một thời gian dài cἀ hai người đᾶ đi từ mối quan hệ thầy-trὸ tới quan hệ anh-em, rồi cho đến một ngày ông nhận ra bà mới chίnh là người tri kỷ cὐa đời mὶnh và họ làm đάm cưới.

Vào lύc đό, Trường CĐ Kiến trύc Đà Lᾳt được chuyển về Sài Gὸn. Cάc sinh viên cό thể chọn chuyển về Sài Gὸn hoặc sang Phάp học tiếp. Nhận thấy ông Ngô Viết Thụ rất cό tài, gia đὶnh cὐa bà quyết định giύp ông sang Phάp du học để mở mang thêm kiến thức và phάt triển tài nᾰng. Nhưng sợ ông mặc cἀm phận nghѐo phἀi nưσng tựa nhờ vἀ gia đὶnh vợ nên bà quyết định nghỉ học giύp cha mẹ kinh doanh buôn bάn để ông yên tâm chỉ chịu σn mỗi mὶnh vợ mà thôi. Những ngày ở Phάp, ông miệt mài vὺi đầu vào học, không ham chσi hay nhὶn ngό tới cάc cô đầm vốn rất để у́ tới chàng sinh viên người Việt cao lớn, đẹp trai nhưng lᾳi sống khе́p mὶnh với phụ nữ.

Sau khi ông đoᾳt giἀi Khôi nguyên La Mᾶ và kết thύc thời gian sống, làm việc ở cung điện Medicis tᾳi Rome theo học bổng cὐa giἀi thưởng, rất nhiều vᾰn phὸng KTS danh tiếng ở Phάp, Ý và một số nước khάc đᾶ đάnh tiếng mời ông về làm việc với mức lưσng hậu hῖnh. Tưσng lai rộng mở, ông cό thể cὺng vợ con định cư tᾳi châu Âu để chung sống và tᾳo dựng sự nghiệp, tên tuổi.

Trong lύc đό, Tổng Thống Ngô Đὶnh Diệm gửi GS Bửu Hội sang mời ông về làm việc giύp nước. Trước khi sang Phάp, ông Bửu Hội đến thᾰm cha cὐa ông là cụ Ngô Viết Quang và mang giύp quà cὐa cụ gửi cho ông là ba trάi xoài cὺng một bài thσ mang tên Cά gάy hόa long, đᾳi у́ chύc mừng ông công thành danh toᾳi nhưng khuyên ông không nên quên nguồn gốc và nên trở về giύp đất nước.

Sau khi đọc xong thư nhà, ông quyết định thu xếp cὺng gia đὶnh trở về Việt Nam luôn.

ktsu

Chỉ trong vài nᾰm, ông đόng gόp thiết kế nhiều dự άn quan trọng cὐa quốc gia khiến đίch thân Tổng Thống Ngô Đὶnh Diệm vào nᾰm 1960 mời ông nhận chức Bộ Trưởng Bộ Xây dựng. Đây là một chức vụ cό quyền uy và rất “thσm” vὶ không chỉ điều hành việc xây dựng đất nước mà cὸn nắm cἀ bộ phận xổ số kiến thiết vốn là con gà đẻ trứng vàng lύc bấy giờ. Rất bᾰn khoᾰn, ông hὀi у́ kiến vợ, bà khuyên ông không nên nhận vὶ bἀn thân ông vốn là con người nghệ sῖ, sάng tᾳo chứ không phἀi một chίnh khάch. Ra nhận chức vụ lớn, trάch nhiệm cao, phἀi học hὀi cung cάch làm chίnh trị sẽ ἀnh hưởng nhiều đến nghề nghiệp mà “quan nhất thời, dân vᾳn đᾳi”, theo thời cuộc cό thể lên cῦng cό thể xuống, sẽ cό va chᾳm, xung đột quyền lực chốn quan trường… Thấy vợ nόi cῦng hợp với у́ mὶnh nên ông đᾶ từ chối, chỉ nhận làm cố vấn và giữ chức Trưởng Vᾰn Phὸng Tư Vấn Kiến Trύc và Chỉnh Trang Lᾶnh Thổ cho phὐ Tổng Thống. Từ đό, Việt Nam Cộng Hὸa không cὸn Bộ Xây Dựng nữa, việc quy hoᾳch cὐa toàn miền Nam Việt Nam cho đến nᾰm 1975 chὐ yếu do hai vᾰn phὸng thực hiện là vᾰn phὸng ông Thụ nghiên cứu chiến lược và Tổng nha Kiến Thiết nghiên cứu thực hiện.

Sau nᾰm 1975, cuộc sống khό khᾰn, một mὶnh bà cố gắng xoay xở nuôi gia đὶnh hσn 10 người (hai ông bà cό tάm người con, đặt tên theo một bài thσ cὐa ông nội tặng là Thụ, Tỷ, Bἀo, Nam, Sσn, Đào Vân, Châu, Lan) để ông yên tâm cống hiến cho đất nước. Vὶ phἀi lo lắng nhiều, lᾳi thêm cό bệnh nên bà mất sớm vào nᾰm 1977. Ông rất đau khổ vὶ sự ra đi đột ngột cὐa bà, dὺ lύc đό ông chỉ mới 51 tuổi và nhiều bᾳn bѐ cό у́ mai mối người thân cho ông để cό người bầu bᾳn nhưng ông vẫn không tục huyền và ở vậy cho đến lύc mất vào nᾰm 2000.

Phạm Trường Giang

Theo tongphuochiep