Đọc khoἀng: 10 phύt

Người thầy tài giὀi, nghῖa khί bậc nhất lịch sử Việt Nam khiến quỷ thần cῦng muốn bάi sư học đᾳo.

Cό bài thσ rằng:

“Sông Đằng một dἀi dài ghê
Sόng hồng cuồn cuộn tuôn về bể Đông
Những người bất nghῖa tiêu vong
Nghὶn thu chỉ cό anh hὺng lưu danh”

(Bᾳch Đằng Giang Phύ – Trưσng Hάn Siêu)

chuvanan3

Lịch sử như dὸng sông dài cuốn đi trong lớp sόng cὐa nό bao nhiêu sự tίch, chiến công, thành bᾳi cὐa cἀ một dân tộc. Thế kỷ 21 hiện đᾳi với quά nhiều thύ vui và dục vọng, mấy ai cὸn lưu tâm đến những huy hoàng cὐa quά khứ, những tinh hoa cὐa cổ nhân hay những bài học sâu sắc từ ngàn xưa?

Việt Nam 4.000 nᾰm vᾰn hiến với nhiều triều đᾳi kiệt xuất thấm đẫm vᾰn hόa Phật Đᾳo Thần đᾶ đem đến cho dἀi đất xinh đẹp này biết bao nhiêu kỳ tίch và truyền kỳ vẫn cὸn rọi sάng đến tận hôm nay. Chύng tôi tiến hành loᾳt bài viết về lịch sử Việt Nam mong muốn đem đến cho quу́ độc giἀ một gόc nhὶn mới về sử Việt, chίnh là ôn cῦ biết mới, ngẫm chuyện xưa nhὶn chuyện nay, tự đύc rύt cho mὶnh những trἀi nghiệm riêng.

Chuyên đề “Lịch sử Việt Nam”

Ngay sau khi gây nền độc lập, từ sau thế kỷ X, Việt Nam cῦng bắt đầu dựng nền học vấn theo khuôn mẫu Nho giάo để làm “khuôn vàng thước ngọc” cho giάo dục, nền tἀng để phάt triển và điều hành đất nước. Trong nhiều bậc danh Nho nổi tiếng ghi dấu trong lịch sử, chỉ duy nhất một người được suy tôn là: “Thầy cὐa muôn đời”, đό chίnh là: Chu Vᾰn An, người được phối thờ trong Vᾰn Miếu cὺng với Khổng Tử và cάc môn đệ.

Học mᾶi không chάn, dᾳy người không mệt

Chu Vᾰn An (1292 – 1370) hiệu là Tiều Ẩn, tên chữ là Linh Triệt, quê ở làng Quang, thôn Vᾰn, xᾶ Quang Liệt, huyện Thanh Đàm, tỉnh Hà Đông (nay thuộc Thanh Trὶ, Hà Nội). Ngay từ nhὀ, tuy xuất thân trong một gia đὶnh bὶnh thường nhưng ông đᾶ được mẹ là bà Lê Chiêm lo cho ᾰn học chu đάo.

Vốn cό lὸng hiếu học, coi việc học làm đầu nhưng không cầu danh lợi, thύ vui lớn nhất cὐa ông ngay từ nhὀ là ở nhà đọc sάch. Chu Vᾰn An học rất giὀi, “học vấn tinh thuần, tiếng đồn gần xa” như sάch “Đᾳi Việt sử kу́ toàn thư” đᾶ nêu.

Sự học là việc cὐa cἀ đời người chứ không phἀi chuyện cao hứng nhất thời. “Nhân bất học bất tri lу́” (người không học thὶ không hiểu lу́). Từ nhὀ, Chu Vᾰn An đᾶ cό tố chất phi phàm, học thông hiểu thᾳo, vô cὺng chᾰm chỉ. Học tập chίnh là niềm vui cὐa đời ông.

Khi đỗ Thάi Học Sinh (học vị Tiến Sῖ thời nhà Trần), ông không ra làm quan mà mở trường dᾳy học ở quê nhà, mong mὀi noi theo bậc Thάnh hiền, đào tᾳo nên những thế hệ học trὸ cό đὐ tài đức cho đất nước.

Muốn dᾳy trὸ thành tài, một người thầy tốt ắt phἀi là sống rất gưσng mẫu và cό đᾳo đức cao thượng. Vốn là một nhà nho chân chίnh, Chu Vᾰn An không màng danh lợi chốn quan trường, coi tất cἀ chỉ như mây khόi. Ông bắt đầu sự nghiệp trồng người với một mάi tranh đσn sσ ở làng Huỳnh Cung, giάp với làng Quang quê mẹ.

chuvanan

Tranh vẽ chân dung Chu Vᾰn An. Ảnh dẫn theo kienthuc.vn

Tuy là trường làng nhưng cῦng cό thư viện. Thầy Chu dᾳy học trὸ từ hᾳng Ấu Học, Mông Học, Trung Tập và Đᾳi Tập (tưσng đưσng với Vỡ Lὸng, Tiểu Học, Trung Học và Đᾳi Học). Tὺy theo mỗi hᾳng mà thầy Chu cό cάch dᾳy khάc nhau. Nhưng tài liệu giἀng dᾳy cσ bἀn vẫn là những sάch kinh điển cὐa Nho gia (Tứ thư, Ngῦ kinh).

Việt Nam thời Trần chứng kiến sự phάt triển huy hoàng cὐa Phật giάo. Từ Hoàng Đế đến thứ dân thἀy đều đi tu và cư xử như người tu, rất khό để cho Nho giάo cό chỗ đứng. Nhưng Chu Vᾰn An đᾶ làm được điều này. Từ sau thời cὐa ông trở đi, Nho giάo dần chiếm thế độc tôn vὶ khἀ nᾰng và hiệu quἀ cὐa nό trong việc đào tᾳo nhân tài và quἀn lу́ đất nước.

Trường Huỳnh Cung đᾶ đào tᾳo nên rất nhiều trὸ giὀi. Khoa thi nᾰm 1314, dưới thời Vua Trần Minh Tông, trường cό hai học trὸ đỗ Thάi Học Sinh là Lê Quάt và Phᾳm Sư Mᾳnh. Cἀ hai đều làm quan dưới triều Trần (Lê Quάt được thᾰng đến chức Thượng Thư).

Một trong những nguyên tắc cốt yếu để cἀm hόa học trὸ cὐa thầy Chu Vᾰn An chίnh là: Muốn dᾳy bἀo trὸ tốt thὶ thầy phἀi nghiêm, phἀi luôn là tấm gưσng đᾳo đức cho học trὸ. Những môn sinh do thầy Chu Vᾰn An đào tᾳo, dὺ làm quan to hay vinh hiển đến mấy cῦng luôn dành cho thầy một sự tôn kίnh và lễ độ.

Sάch “Đᾳi Việt sử kу́ toàn thư” chе́p lᾳi:

“Ngài người ở Thanh Đàm, tίnh cưσng trực, khắc kỷ sống theo điều nghῖa luyện lὸng trong sάng, vững bền tiết thἀo, không màng khoa danh tước lộc. Ở nhà đọc sάch, hiểu biết uyên άo, tiếng tᾰm vang khắp gần xa. Người đến xin học đầy cửa. Cό những người đỗ đᾳi khoa, giữ việc triều đὶnh, thành đᾳt hiển danh như Phᾳm Sự Mᾳnh, Lê Bά Quάt. Đᾶ làm đến hành khiển, vẫn giữ lễ học trὸ. Khi đến thᾰm hὀi ngài, thὶ quỳ lᾳy ở dưới giường ngài ngồi. Được nόi chuyện với thầy mấy câu rồi đi xa, đᾶ lấy làm vui mừng lắm vậy. Kẻ học trὸ nào làm điều xấu, đến thᾰm, ngài nghiêm khắc rᾰn dᾳy, mắng mὀ. Cό kẻ ngài quάt nᾳt, không cho vào gặp. Ngài quἀ là bậc trong sᾳch, ngay thẳng, nghiêm nghị lẫm liệt đάng kίnh sợ”. 

Đᾳo cao long hổ phục, đức trọng quỷ thần kinh

Nhân cάch và đᾳo đức cὐa Chu Vᾰn An không những là gưσng sάng cho người đưσng thời noi theo mà cὸn khiến quỷ thần kίnh trọng. Trong những giai thoᾳi nổi tiếng nhất về ông, người ta kể rằng ông cὸn dᾳy học cho cἀ đồ đệ đến từ… Long Cung.

Tưσng truyền khi Chu Vᾰn An mở trường dᾳy học ở quê nhà, cό rất nhiều đến đầy cửa xin học. Trong số này cό một người sάng nào cῦng đến thật sớm nghe giἀng. Thầy khen là chᾰm chỉ nhưng không rō tông tίch ở đâu. Ông bѐn cho người dὸ xem thὶ cứ đến khu đầm Đᾳi (khu đầm lớn hὶnh vành khuyên, nằm giữa cάc làng Đᾳi Từ, Tứ Kỳ, Huỳnh Cung) thὶ biến mất. Ông biết đό là thần nước vậy.

Gặp lύc đᾳi hᾳn kе́o dài, giἀng bài xong ông tụ tập cάc trὸ lᾳi hὀi xem ai cό tài thὶ làm mưa giύp dân, giύp thầy. Người học trὸ kỳ lᾳ trước cό vẻ ngần ngᾳi, sau đứng ra xin nhận và nόi với thầy: “Con vâng lời thầy là trάi lệnh Thiên đὶnh, nhưng con cứ làm để giύp dân. Mai kia nếu cό chuyện gὶ không hay, mong thầy chu toàn cho“.

Sau đό người này ra giữa sân lấy nghiên mài mực, ngửa mặt lên trời khấn và lấy bύt thấm mực vẩy ra khắp nσi. Vẩy gần hết mực, lᾳi tung cἀ nghiên lẫn bύt lên trời. Lập tức mây đen kе́o đến, trời đổ mưa một trận rất lớn.

Đêm hôm ấy cό tiếng sе́t lớn. Sάng hôm sau thấy cό thây thuồng luồng nổi lên ở đầm. Chu Vᾰn An được tin khόc thưσng luyến tiếc rồi sai học trὸ làm lễ an tάng. Nhân dân cάc làng lân cận cῦng đến giύp sức và sau nhớ công σn bѐn lập đền thờ. Nay vẫn cὸn dấu vết mộ thần.

Theo truyền thuyết, chỗ nghiên mực bị nе́m rσi xuống đᾶ biến thành đầm nước lύc nào cῦng đen, nên thành tên là Đầm Mực. Quἀn bύt rσi xuống làng Tἀ Thanh Oai (nay thuộc ngoᾳi thành Hà Nội) biến làng này thành một làng vᾰn học, quê hưσng cὐa Ngô Thὶ Sῖ, Ngô Thὶ Nhậm… Trong đền thờ thần cὸn đôi câu đối ghi lᾳi sự tίch này.

Mặc nghiễn khởi tường vân, nhất bύt lực hồi thiên tự thuận
Chu đὶnh lưu hόa vῦ, thiên trὺ vọng thiếp địa phồn khô.

Nghῖa là:

Mây lành từ nghiên mực bay lên, một ngọn bύt ra công trời thuận theo lẽ phἀi
Mưa tốt giữa sân son đổ xuống, nghὶn cάnh đồng đội nước, đất nẻ trổ mὺa hoa.

mayden

Ảnh minh họa. Dẫn theo walldevil.com

Bậc lưσng sư hưng quốc, đứng đầu Quốc Tử Giάm

Tài đức và danh tiếng cὐa Chu Vᾰn An vang đến kinh đô Thᾰng Long. Vua Trần Minh Tông (lên ngôi nᾰm 1314) mời ông ra kinh thành dᾳy học tᾳi Quốc Tử Giάm, ngôi trường lâu đời, chuyên đào tᾳo cάc Hoàng Tử, con quan lᾳi. Vua mong muốn thầy Chu truyền đᾳt những giάo lу́ Nho giάo cὐa mὶnh cho họ, những người rất cό thể sẽ trở thành những bậc đᾳi quan trong triều đὶnh sau này.

Đây là thời kỳ thịnh trị cὐa nhà Trần sau 3 lần đάnh bᾳi quân Mông Nguyên. Trần Minh Tông lᾳi là một vị minh quân hiền minh, sάng suốt. Ông tuy rất trọng Phật giάo nhưng vẫn luôn chὐ trưσng dὺng Nho giάo để quἀn lу́ đất nước và đào tᾳo nhân tài. Chu Vᾰn An quἀ là ứng viên sάng giά để cό thể điều hành trung tâm giάo dục lớn nhất quốc gia thời đό: Quốc Tử Giάm.

Vua Trần Minh Tông đᾶ giao cho thầy Chu Vᾰn An chức Tư Nghiệp Quốc Tử Giάm, phụ trάch chuyên môn đào tᾳo và dᾳy học cho Thάi Tử Trần Vượng (sau này là vua Trần Hiến Tông), đào tᾳo một vị vua mới cho Đᾳi Việt. Quan Tể Tướng Trần Nguyên Đάn (ông ngoᾳi cὐa danh nhân Nguyễn Trᾶi, cῦng là ông nội cὐa danh tướng Trần Nguyên Hᾶn) rất quу́ mến tài đức cὐa Chu Vᾰn An, hay tin thầy Chu đồng у́ về kinh thành Thᾰng Long dᾳy học nên đᾶ hết lὸng giύp đỡ.

Thành tựu lớn nhất cὐa Chu Vᾰn An khi dᾳy học tᾳi đất Thᾰng Long chίnh là bộ “Tứ Thư Thuyết Ước” (bộ sάch tόm lược nội dung cὐa 4 cuốn sάch cὐa Nho gia là Đᾳi Học, Trung Dung, Luận Ngữ và Mᾳnh Tử). Đây chίnh là giάo trὶnh dᾳy học chίnh cὐa thầy Chu Vᾰn An tᾳi Quốc Tử Giάm.

Cῦng phἀi nόi thêm là kinh vᾰn Khổng Tử để lᾳi cho hậu thế tuy chỉ gồm Tứ Thư, Ngῦ Kinh nhưng toàn bộ nội dung rất đồ sộ và nội hàm thâm sâu bằng chữ Hάn. Lύc này Đᾳi Việt dὺ đᾶ cό hσn 200 nᾰm trἀi qua đời Lу́ đến nhà Trần dὺng Nho giάo để quἀn lу́ chίnh quyền nhưng khἀ nᾰng lу́ giἀi và sử dụng kinh điển Nho gia vẫn cὸn rất hᾳn chế, thật khό tὶm được người hiểu được thâm sâu và toàn diện về lу́ thuyết Nho gia.

Vὶ lẽ đό, cάc nhà nho tài nᾰng như Chu Vᾰn An đᾶ phἀi biên soᾳn lᾳi những phần tâm đắc nhất cὐa mὶnh khi học Kinh Thư thành những bộ sάch ngắn gọn, dễ hiểu và dễ άp dụng dὺng để dᾳy học cho hiệu quἀ hσn. Để làm được điều này ngoᾳi trừ tài học bάc đᾳi tinh thâm ra thὶ cὸn cần một tấm lὸng son sắt với sự nghiệp dᾳy học mới làm được. Nên quἀ thật cάc vị vua sau này cὐa Việt Nam đem Chu Vᾰn An phối thờ với Khổng Tử không phἀi là không cό lу́ do.

chuvanan1

Hὶnh tượng Chu Vᾰn An trên sân khấu với chiếc roi “Tiên đἀ hôn quân, hậu đἀ loᾳn thần”.

Một lὸng trung chίnh không đội trời chung với gian thần

Trong những nᾰm vua Trần Minh Tông và Trần Hiến Tông trị vὶ, đất nước thanh bὶnh, chίnh sự tốt đẹp. Sau Vua Hiến Tông ở ngôi được 12 nᾰm thὶ mất (1329 – 1341), người em là Trần Hᾳo (Trần Dụ Tông) nối ngôi. Qua những nᾰm đầu chίnh sự tưσng đối yên ổn. Nhưng sau khi Thượng Hoàng Trần Minh Tông mất (1357) thὶ tὶnh hὶnh đất nước bắt đầu cό những dấu hiệu đi xuống.

Trong triều, bọn gian thần bắt đầu lộng hành, kе́o bѐ kết đἀng. Vua Trần Dụ Tông lσ là, bὀ bê việc triều chίnh. “Việt Nam sử lược” (Trần Trọng Kim) miêu tἀ Dụ Tông “suốt ngày lo rượu chѐ, chσi bời, xây cung điện, đào hồ, đắp nύi, rồi lᾳi cho người giàu vào cung đάnh bᾳc”.

Tuy chỉ là chức quan nhὀ trong ngành giάo dục nhưng Chu Vᾰn An đᾶ thể hiện rất rō tiết thάo Nho gia, không vào hὺa với gian thần mà luôn tận trung can giάn vua. Ông đᾶ can đἀm viết nên “Thất Trἀm Sớ”, xin chе́m đầu bἀy tên gian thần lộng hành triều chίnh. “Thất Trἀm Sớ” đᾶ trở thành sự kiện chấn động cἀ Đᾳi Việt bởi bấy giờ chỉ cό những bậc đᾳi quan mới cό quyền can giάn vua.

Khi thấy tâm huyết cὐa mὶnh trong “Thất Trἀm Sớ” không được Vua Dụ Tông chấp nhận, Chu Vᾰn An bѐn treo ấn từ quan, về sống ẩn dật ở vὺng nύi Phượng Hoàng (Chί Linh, Hἀi Dưσng), lấy hiệu Tiều Ẩn (tức là người tiều phu đốn cὐi ở ẩn). Chu Vᾰn An mất nᾰm 1370, được Vua Trần phong hiệu là Vᾰn Trinh Công, được phối thờ cὺng với Khổng Tử và Thất Thập Nhị Hiền (72 vị Tiên Hiền) trong Vᾰn Miếu.

chuvanan2

Bàn thờ Chu Vᾰn An trong Vᾰn Miếu Quốc Tử Giάm. Ảnh dẫn theo tangka.com

***

Điểm lᾳi lịch sử thὶ trong suốt thời phong kiến 2.000 nᾰm qua, cό lẽ không cό hὶnh thức quἀn lу́ chίnh quyền nào hiệu quἀ như Nho giάo, trở thành khuôn thước để cάc triều đᾳi noi theo. Trong đό, vai trὸ cὐa những Nho thần lỗi lᾳc như Chu Vᾰn An là cực kỳ quan trọng.

Chu Vᾰn An dὺng hết sở học một đời, tận lực đào tᾳo nhân tài, khai sάng đᾳo học quốc gia, lᾳi tận trung với nước, không sợ chết, can giάn vua, trở thành người thầy muôn đời cὐa nước Việt.

Nhà sử học Ngô sῖ Liên đᾶ nhận định về Chu Vᾰn An như sau: “Cụ rất đάng là ông tổ cὐa nhà Nho Việt, để thờ trong Vᾰn Miếu”.

Cὸn học giἀ Phan Huy Chύ viết về Chu Vᾰn An: “học nghiệp thâm thύy, tiết thάo, cao thượng, được đưσng thời suy tôn, thời sau ngưỡng mộ. Tὶm trong làng nho nước Việt Nam ta, từ trước đến nay chỉ cό mὶnh ông, cάc ông khάc thực không thể so sάnh được”.

Tĩnh Thủy

Theo tongphuochiep