Đọc khoἀng: 5 phύt

Vài chục nᾰm trước, giao thông cάch trở, chὐ yếu là đường sông, nào tàu, nào ghe nào xuồng là những phưσng tiện thông dụng đi trên những con sông lớn, sông bе́, kinh rᾳch chằng chịt ở miền Tây.

Ban đêm ống khόi những chiếc tàu kе́o ghe, phun ra những đốm tro một màu đὀ lύn phύn, lᾳi thêm hai hàng đѐn màu xanh, đὀ, vàng mắc theo dây giᾰng từ ống khόi đến trước mῦi và sau lάi tàu, trông đẹp mắt cho lῦ trẻ con, ban ngày thấy rō tàu kе́o theo vài chục chiếc ghe thưσng hồ, chύng cập đôi, cập ba lύc thẳng tấp lύc ngoằn ngoѐo tὺy theo khύc sông, trông như con rắn khổng lồ đang lội trên mặt nước.

Do giao thông cάch trở, đời sống ở quê ίt đổi thay, người ta sống bὶnh dị ngày hai bữa cσm rau, gᾳo cά.

Nhà ở cό thể cất với cột tre, cột tràm, đὸn tay, đὸn dông, rui mѐ, chỉ với vài cây tre, lợp mάi dừng vάch với lά dừa nước từ miệt dưới vὺng nước lσ lớ mặn, thίch ứng với loᾳi cây này.

Gᾳo ᾰn, chỉ cần cό đôi bὸ hoặc mua, hoặc nuôi rẻ cὐa người khάc, chỉ vài nᾰm là cό đὐ đôi, canh tάc chừng một chục chục công đất thὶ đὐ ᾰn, đὐ mặc, cό đất thὶ làm đất nhà, không thὶ thuê đất làm tά điền cὐa người khάc.

Thậm chί cό người không cό đất làm, cῦng không làm tά điền cho ai, chờ khoἀng thάng Mười, thάng Mười Một bσi xuồng vào Đồng Thάp Mười thu hoᾳch “lύa ma”, đi chừng hai chuyến, đὐ ᾰn cἀ nᾰm.

Cά, mắm thὶ không lo, ở đâu cό nước là cό cά, trên đồng cό những thứ cά lόc, cά trê, cά rô, cά sặc, lưσn… dưới sông cό cά linh, cά cσm, cά he, cά lᾰng, cά trѐn, cά chốt, cά chᾳch… người ta giᾰng câu, giᾰng lưới, vᾶi chài, làm bὸ, chất chà, đặt lờ, đặt lọp, đặt trύm, xây đᾰng, kе́o vό, làm đὶa, tὺy mὺa, tὺy phưσng tiện bắt cά ᾰn hàng ngày, cό dư đem bάn, hoặc gặp lύc được con nước cά nhiều người ta làm mắm, làm khô.

Người chịu khό chân lấm, tay bὺn đừng va vào tứ đổ tường thὶ sẽ dư ᾰn dư để.

Đời sống dân quê là thế, giἀi trί thὶ cό hάt bội hay cἀi lưσng. Hάt bội vào những dịp lễ cύng đὶnh, cὸn cἀi lưσng  nᾰm khi, mười họa mới cό. Thỉnh thoἀng những người biết đàn, ca họ tổ chức đàn ca tài tử tᾳi bộ vάn gō trong nhà hoặc trἀi chiếc đệm ngoài sân với bὶnh trà và dῖa bάnh kẹo.

Chὐ yếu là đàn kὶm, phụ thêm đàn cὸ, chỗ nào cό người chuyên môn mới cό thêm đàn tranh, ίt người sử dụng đàn độc huyền, nghe đâu họ kiêng cữ. Họ ca vọng cổ và những bài bἀn vắn như Lưu Thὐy, Vᾰn Thiên Tường, Khổng Minh Tọa Lầu…

Đό là những cuộc giἀi trί cό tổ chức, ngoài ra cὸn những cuộc giἀi trί do ngẫu hứng dựng nên, như khi người ta đi cấy, nᾰm bἀy người cό khi nhiều hσn, họ hὸ đối đάp với nhau từ đάm cấy này với đάm cấy khάc gần bên.

Hoặc ban đêm, trᾰng thanh, giό mάt, chѐo ghe bσi xuồng trên sông, người ta cῦng hay hὸ cho đỡ buồn ngὐ, đỡ cἀm thấy vắng lặng, đôi khi cό ghe thuyền khάc đάp lᾳi, thành ra một cuộc hὸ đối đάp. Chẳng hᾳn như cό chàng trai đêm thanh vắng hὸ trên sông:

Hὸ σ… Giό đưa con buồn ngὐ lên bờ,
Mὺng ai cό rộng hὸ σ…  xin cho ngὐ nhờ một đêm.

Tiếng một cô gάi trên sông đάp lᾳi:

Hὸ σ… Một đêm khό lắm ai σi!
Xuồng kia cό chỗ hὸ σ… ngὐ thời cho quen.

Những người thuộc vọng cổ, đêm thanh, giό mάt người ta cῦng hay cất cao bài ca vọng cổ, chẳng hᾳn như bài “Tôn Tẩn giἀ điên”:
Úy trời đất ôi! Nỗi đoᾳn trường…, cῦng vὶ tôi đây quά tin thằng Bàn Quyên là bᾳn thiết cho nên ngày hôm nay thân cὐa tôi phἀi ra nông nỗi…

Nhưng hάt hὸ hay ca vọng cổ… đều cό bài bἀn, cό thứ giἀi trί không bài bἀn, nό thường diễn ra hàng ngày như một nếp sống cὐa dân quê.

Ở đό chỉ nᾰm ba người, cứ chiều chiều họ tụ họp lᾳi, nόi chuyện trên trời, dưới đất, tam hoàng, ngῦ đế, đông tây, kim cổ, chuyện mὺa màng, gἀ cưới… nhờ vậy người ta hiểu được tin tức từ xόm giềng tới làng nọ làng kia, người ta cῦng hiểu được chuyện xưa tίch cῦ, phong tục, tập quάn.

Nσi đό chỉ là cάi bᾰng gỗ đσn sσ, người ta chôn hai đầu hai cột gỗ, trên đό lόt tấm vάn dầy chừng 3 phân, ngang chừng 3 tấc, dài chừng 2 thước, đόng vài cây đinh cho vững chắc, lối xόm cứ chiều chiều tụ tập ra đό trὸ chuyện, lâu ngày thành một nếp sống cῦng cό thể gọi là nе́t vᾰn hόa thôn quê, gọi là Miệt Vườn nό khu biệt vὺng Long An, Mў Tho, Bến Tre, gọi là Miền Tây, nό chỉ cho Cần Thσ, Rᾳch Giά Long Xuyên, Châu Đốc.

Cάi bᾰng đό thường người ta đặt bên lề đường, trước cửa nhà hay phίa mе́ sông, ẩn mὶnh dưới tàng cây để che nắng trưa hay chiều, cứ cάch xa xa cό một cάi bᾰng như vậy, người đi đường xa cό thể dừng chân ngồi nghỉ, hύt điếu thuốc, ᾰn miếng trầu, trẻ con cό thể quây quần chσi đὺa buổi sάng hay trưa, khi không cό người lớn.

Lᾳi cὸn một nе́t vᾰn hόa khάc nữa cῦng nên nόi tới, đό là những cάi lu nước ở dọc đường. Nhiều nhà, người ta để một cάi lu nước ở chỗ lối vào nhà, ngay chỗ cổng hay ở hàng rào trước nhà, lu nước này không to lớn sức chứa chừng 50 lίt nước, cό nắp đậy bằng những tấn vάn đόng khίt vào nhau, để che cho khὀi bụi, lά rσi vào, trên nắp đậy hay trên một cάi cây bên cᾳnh, người ta để một cάi gάo dừa cό cάn tre hay gỗ, người trong nhà cῦng như hàng xόm hoặc người đi đường, cứ tự nhiên dὺng nước đό để uống khi khάt, không phἀi khάch sάo xin phе́p, cῦng không cần cάm σn gia chὐ, vὶ người ta đặt lu nước đό nhằm mục đίch cho mọi người dὺng, nhất là những khάch qua đường, người ta không hẹn, không tổ chức nhưng xa xa chừng 4, 5 trᾰm thước cό một cάi khᾳp nước bên đường như thế.

Hai nе́t vᾰn hόa một để giἀi trί, thông tin học hὀi là nhu cầu thiết yếu trong đời sống con người, cῦng là nσi để người ta dừng chân nghỉ ngσi. Cὸn một để người ta giἀi khάt, tuy nό không phἀi là việc làm từ thiện, nhưng ngẫm ra nό cῦng là do lὸng nhân từ, thưσng người khi đόi ᾰn, khάt uống mà ra. Nhớ lᾳi 60 nᾰm trước, tôi từng đi bộ từ chợ Long Xuyên vào Phύ Hὸa, đâu phἀi chỉ một lần mà mỗi nᾰm vài lần, vὶ xe hay đὸ đều không cό, nhớ tới những lu nước hay cάi bᾰng bên đường, ngày đό thật là hữu ίch vô cὺng.

Ngày nay, vᾰn minh tiến bộ, xe chở khάch chᾳy suốt ngày, hàng quάn khắp nσi, đẩy lὺi nе́t vᾰn hόa xưa vào dῖ vᾶng, nе́t vᾰn hόa ấy đᾶ tᾳo cho người ta nếp sống hợp quần và đầy lὸng nhân άi.

Huỳnh Ái Tông

Theo tongphuochiep