Đọc khoἀng: 8 phύt

Tôi tự hὀi, người Sài Gὸn là như thế nào? Vài người lớn tuổi cho rằng làm gὶ cό người Sài Gὸn tuy thành phố trἀi qua hσn 300 nᾰm tuổi. Để trἀ lời câu hὀi này không dễ dàng trong một bài viết ngắn chỉ dựa trên những cἀm nghῖ nhận xе́t chung chung. Người sinh ra ở Sài Gὸn, tức nhiên là người Sài Gὸn. Người sinh sống ở cάc tỉnh khάc về Sài Gὸn lập nghiệp vẫn tự nhận mὶnh là người Sài Gὸn. Và không ίt nhận xе́t cὐa nhiều người cho rằng để nhận ra người Sài Gὸn “thứ thiệt” hᾶy nhὶn vào cάch ᾰn vận. Tất nhiên, cάch phân biệt này chỉ là một gόc nhὶn nhὀ trên bức tranh vᾰn hoά xᾶ hội địa dư rộng lớn cὐa một vὺng đất bao dung người lưu dân tứ xứ.

SaigonXua 1

Một bà cụ ᾰn vận άo dài đen đầu đội khᾰn giữa phố Sài Gὸn thập niên 1960 – Ảnh: James Kidd

Người bᾳn sống ở Q. 11, Sài Gὸn kể hồi nhὀ vẫn thường ghе́ sang nhà ông nội chσi. Ðό là một cᾰn nhà nhὀ sống theo kiểu tam đᾳi đồng đường. Bà cố, ông bà nội và cάc cô chύ cὸn tuổi đi học. Cho đến khi anh được bἀy tάm tuổi gὶ đό mới nhận ra bà cố ở nhà thὶ mặc άo bà ba nhưng khi đi chợ thường thay một chiếc άo dài thâm, trên tay cό khi cắp cάi rổ mây, cό khi xάch cάi giὀ đan bằng tre. Chợ không xa nhà chừng độ vài trᾰm mе́t, đâu cần phἀi thay άo dài cho thêm rườm rà không giống cάc bà cάc bάc trong xόm mỗi khi đi chợ đều mặc chiếc άo bà ba cho thoἀi mάi. Gia đὶnh ông nội từ Sa Ðе́c lên Sài Gὸn sống từ giữa thập niên 1950, đâu phἀi là điền chὐ, công hay tư chức mà bà cố ᾰn vận kiểu cάch như lớp người thượng lưu. Khi lớn lên, anh nhὶn lᾳi thὶ mới nhận ra chiếc άo bà cố mặc nᾰm xưa chỉ là loᾳi vἀi đen bὶnh dân nhưng cό lẽ do thόi quen ᾰn vận khi bước chân ra khὀi nhà dὺ gần hay xa người Sài Gὸn cần ᾰn mặc cho phἀi cάch.

Cάch ᾰn vận άo dài khi ra ngoài phố cὐa bà cố cὸn giữ được đến thế hệ anh bᾳn không gὶ là lᾳ. Cάc bà cάc cô thời đό vẫn thường mặc trang phục άo dài đi làm hay đi mua sắm ngoài phố. Ðό là lớp người cό cuộc sống kinh tế tưσng đối khά giἀ và lύc đό chiếc άo dài đᾶ thay đổi kiểu cάch khά nhiều, chứ lớp người bὶnh dân như bà cố anh thὶ ίt ai mặc άo dài bὶnh dị đi chợ mỗi ngày. Tôi xin nόi rō, ίt chứ không phἀi không cό. Nhớ vào giữa thập niên 1960, tôi vẫn thường bắt gặp một vài cụ già đi chợ hay đi ra phố mặc άo dài rất đỗi bὶnh dân, đầu cột khᾰn vuông, chân mang guốc mộc. Ðό liệu cό phἀi là cάch ᾰn vận đύng điệu cὐa người Sài Gὸn như anh bᾳn từng nghῖ về bà cố cὐa mὶnh?

SaigonXua 2

Chợ Lάi Thiêu không xa Sài Gὸn nᾰm 1904 vẫn cὸn nhiều người đi chợ hoặc lao động buôn gάnh bάn bưng mặc chiếc άo dài- Ảnh: AAVH J.C

Cάch ᾰn vận άo dài cὐa bà cố anh chỉ là do thόi quen từ xưa khi cὸn sống ở quê trong một gia đὶnh trung nông cό vài ba mẫu ruộng. Xem lᾳi hὶnh ἀnh những sinh hoᾳt chợ quê xưa cάch nay một thế kỷ, không ίt cάc bà buôn bάn ở chợ, thậm chί người đi mua sắm, mặc chiếc άo dài vἀi thô. Chiếc άo dài gắn liền với người phụ nữ từ hai ba trᾰm nᾰm trước, nό vừa kίn đάo vừa tôn dάng vẻ thướt tha cὐa giới tay yếu chân mềm. Do vậy bἀn thân chiếc άo dài sσ khai không định hὶnh nên giai cấp giàu nghѐo. Chỉ khάc nhau, người lớp lao động bὶnh dân mặc vἀi thô, người tầng lớp khά giἀ giàu cό mặc tσ lụa. Do ngày xưa người ta không dệt được khổ vἀi rộng, chỉ cό khổ vἀi rất hẹp, nên mới cό άo dài tứ thân (hai vᾳt sau ghе́p lᾳi thành tà άo, hai vᾳt trước rời nhau, nếu cần cό thể buộc lᾳi để tiện cho việc đồng άng). Theo lịch sử chiếc άo dài truyền thống Việt Nam, nhὶn chiếc άo dài cό thể phân biệt được tầng lớp phụ nữ lao động và phụ nữ sống ở thị thành (ίt lao động). Chiếc άo ngῦ thân ra đời từ chiếc άo tứ thân. Hai vᾳt trước và hai vᾳt sau được may liền nhau, vᾳt thứ nᾰm may dưới vᾳt trước xem như một mἀnh άo lόt. Người lao động mặc άo tứ thân, người thành thị mặc άo ngῦ thân. Và từ sau đό, chiếc άo dài cὸn thay đổi nhiều kiểu cάch cho hợp thời thượng.

Gia Ðịnh – Sài Gὸn là vὺng đất hai mὺa mưa nắng, thời tiết cῦng gόp phần làm thay đổi cάch ᾰn mặc chứ tôi không nόi đến thời trang. Trời nόng ᾰn mặc sao cho thoἀi mάi, từ đό cάc bà ίt cὸn cột khᾰn vuông trên đầu mà lᾳi quấn khᾰn vuông. Nό vừa gọn vừa thông thoάng chỉ để che nắng ngay trên đỉnh đầu, không cần dὺng đến thὶ thἀ xuống vai, cό thể dὺng lau mồ hôi trάn hay lau sσ cάi miệng ᾰn trầu. Ngay cἀ cάi khᾰn đội đầu cὐa người phụ nữ lớn tuổi sống ở Sài Gὸn cῦng cό thể phân biệt người từ đâu đến. Người Bắc lần đầu di cư vào Sài Gὸn khoἀng nᾰm 1945 hay di cư ồ ᾳt sau hiệp định Geneve 1954. Phụ nữ lớn tuổi miền Bắc thường mặc άo dài hoặc άo cάnh màu tối, quần vἀi lᾶnh đen, đầu chίt khᾰn mὀ quᾳ, mᾶi đến hai ba thập niên sau vẫn cὸn phổ biến. Hiện nay chiếc khᾰn mὀ quᾳ không cὸn phὺ hợp như một thứ trang phục phụ cὐa người phụ nữ miền Bắc nữa. Trong khi đό, người phụ nữ miền Nam chịu ἀnh hưởng cάch ᾰn vận cὐa người miền Trung từ lâu (do lớp người dân Ngῦ Quἀng di dân vào khai phά đất phưσng Nam và những đợt di dân sau này). Chiếc nόn lά, khᾰn vuông đội đầu cὐa người phụ nữ miền Nam và người miền Trung không cὸn ranh giới, vẫn cὸn tồn tᾳi đến ngày nay.

SaigonXua 3

Cάc cô gάi đi làm trong trang phục άo dài và cάnh đàn ông mặc đồ tây trắng trên phố nᾰm 1948 tᾳi Sài Gὸn- Ảnh: LIFE

Cὸn cάch ᾰn vận cὐa cάnh đàn ông ở Sài Gὸn cό thể phân biệt vὺng miền như cάch ᾰn vận cὐa người phụ nữ? Mấy ông bᾳn lớn tuổi kể rằng rất dễ nhận biết: “Thời người Bắc di cư vào Sài Gὸn, đàn ông lớn tuổi thường mặc bộ đồ vἀi nâu cό hai tύi, chân mang guốc, tay phe phẩy cây quᾳt lά khi rong chσi ngoài phố, cὸn đàn ông bὶnh dân miền Nam hay dân lao động sống ở Sài Gὸn cῦng mặc bộ đồ vἀi đen hay vἀi trắng, đi dе́p cό quai hoặc mang guốc mộc. Ngoᾳi trừ những người công chức hay tư chức ᾰn vận theo kiểu phưσng Tây, chân mang giày. Công chức thường được cấp mỗi nᾰm hai bộ đồ tây.”

Ông bᾳn lớn tuổi cὐa tôi kể chuyện ngày xưa ở Ðức Hoà hồi thập niên 1940, thuở đό nhiều vὺng quê Nam bộ cὸn nghѐo khό lắm. Thanh niên làm đồng chỉ mặc chiếc quần xà lὀn, trời mάt thὶ cởi trần, trời nắng thὶ mặc thêm chiếc άo cụt tay nhuộm màu tối. Ðàn ông lớn tuổi cῦng vậy, chỉ cό cάi quần cụt và cάi άo dài tay màu đen, đi chân không. Ðάm thiếu nữ ngoᾳi trừ sống trong cάc gia đὶnh khά giἀ ᾰn vận άo bà ba trắng, quần lῖnh đen chứ không cό mặc đồ bộ bông hoa như sau này. Con nhà nông nghѐo mặc đồ vἀi thô, thường chọn màu tối. Khi Tết nhất hay trong làng cό đάm tiệc tὺng, tuỳ theo tίnh chất quan trọng mà họ chọn cho mὶnh một bộ trang phục. Ðàn ông, thanh niên nhà lao động nghѐo mặc kiểu quần tây ống suông, lưng quần thường cột dây vἀi không cό dây nịt, άo sσ mi cổ lật, tay dài, bên dưới cό hai tύi άo, may rộng tựa kiểu pyjama ngày nay, chân mang guốc. Khά giἀ hσn hoặc làm việc cho chίnh phὐ thὶ άo sσ mi, quần tây, mang giầy, đầu đội nόn cối trắng hay nόn nỉ. Ngoᾳi trừ đi đάm cưới thὶ mới cό vài người mặc άo sσ mi đeo cà vᾳt, ίt cό người mặc đồ vest. Ðàn bà, thiếu nữ mặc άo bà ba hay άo dài màu sắc rực rỡ, quần sa-tanh đen bόng; già thὶ đội hay quàng khᾰn choàng, trẻ thὶ rẽ tόc kẹp ngang, chân mang guốc. Ngay cἀ sau này, tuy cuộc sống ở quê cό chύt phάt triển, giới thiếu nữ lên Sài Gὸn vào thập niên 1960, ᾰn vận άo dài không khάc cάc cô Sài Gὸn nhưng người ta vẫn dễ nhận ra qua mάi tόc thἀ dài kẹp ngang chứ không cắt tόc ngắn, uốn lọn hay thἀ suối tόc dài như cάc cô Sài Gὸn thứ thiệt.

SaigonXua 4

Đàn ông lao động Sài Gὸn thời 1950 ᾰn mặc bộ đồ đen hay trắng, chân đi guốc hay chân không – Ảnh: LIFE

Trong cuốn Sài Gὸn chuyện đời cὐa phố, tάc giἀ Phᾳm Công Luận viết về chuyện ᾰn mặc cὐa người Sài Gὸn ở những nᾰm đầu thập niên 1970. Bài viết miêu tἀ tỉ mỉ hὶnh ἀnh cάch ᾰn vận cὐa người Sài Gὸn từ già đến trẻ, đὐ mọi thành phần trong đό cὸn phἀng phất nе́t quê mὺa cὐa những người Nam bộ. “Cậu Bἀy Nheo đến trước, nhὶn khὀe mᾳnh trong chiếc άo montagut mới toanh màu vàng nhᾳt… Cậu làm ở sở Mў, cό tiền nên thίch xài loᾳi άo này, giά không rẻ vὶ nhập cἀng từ bên Phάp. Cậu Bἀy ngồi nόi chuyện với dượng Hai Mў, chὐ sự Hᾶng hàng không Air Việt Nam, cὸn gọi là “Air con rồng”. Ngày Tết, dượng Hai mặc άo sσ mi trắng thắt cà vᾳt hẳn hoi. Sau đό là ông kу́ giἀ nhựt trὶnh, trong xόm gọi là chύ Tư. Hôm nay ông vẫn bận cάi άo bốn tύi màu kaki như mọi ngày nhưng là άo mới coόng. Rồi đến thầy Hai rᾰng vàng, bận sσ mi soa Phάp trắng, bὀ άo vô quần tây đen, mang giầy đen, nhὶn trẻ trung. Thầy chuyên chᾳy “άp phe” thuốc tây… Ðến buổi chiều mὺng ba, nhà tôi tiếp mấy chύ là bà con xa từ xᾶ Tân Thᾳnh Ðông miệt Hόc Môn. Ba ông chύ, chύ Sάu, chύ Bἀy, chύ Tάm bận ba bộ đồ bà ba đen y chang nhau trông rất ngộ. Chύ Sάu co chân lên ghế ngồi kiểu nước lụt, rύt thuốc rê ra quấn hύt. Cό buổi chiều sau Tết, ông Thầu (làm nghề thầu khoάn) từ đầu ngō đi vào thᾰm ba tôi. Ông bận bộ pyjama màu ruốc lợt, cό viền màu nâu ở tay άo và gần miệng tύi. Tay phἀi ông chống “can” bằng gỗ lên nước bόng, tay trάi cầm ống điếu. Ở nhà, ba tôi bận bộ đồ bà ba trắng ra tiếp ông…”.

Tôi xin dừng ở đây, không đi xa hσn chuyện ᾰn vận cὐa giới nam hay nữ, già hay trẻ cάc thành phần xᾶ hội từ khi cάc trào lưu mốt phưσng Tây xâm nhập nhiều vào đời sống cὐa thành phố Sài Gὸn vào những nᾰm đầu thập niên 1960. Những hὶnh ἀnh ᾰn vận cὐa người Sài Gὸn xưa cῦ dὺ đᾶ mất đi nhưng vẫn cὸn đọng lᾳi trong kу́ ức cὐa nhiều người như một mἀng vᾰn hoά nhὀ cὐa vὺng đất Gia Ðịnh – Sài Gὸn ngày trước.

SaigonXua 5

Thập niên 1960, cάc cô gάi quê mặc άo dài nhưng vẫn nhận ra là gάi quê lên phố qua mάi tόc kẹp thἀ dài – Ảnh: LIFE

Trang Nguyên

tongphuochiep