Đọc khoἀng: 42 phύt

Thσ̀i xưa, việc một ngưσ̀i con gái đưσ̣c tuyển vào cung vua là một vấn đề to tát. Gia đình ngưσ̀i con gái sẽ đưσ̣c triều đình cấp cho một số tiền khá lσ́n và cuộc đσ̀i nàng coi như đã đưσ̣c bán đứt. Nàng sống chết, sưσ́ng khổ thế nào gia đình không còn quyền can thiệp tσ́i. Đó cũng là ý nghĩa xót xa thấm thía của câu thành ngữ “đưa con vô nội” vậy. Tuy thế, nếu gᾰ̣p vận may, ngưσ̀i con gái mà trσ̉ thành vưσng phi, hoàng hậu thì dòng họ của nàng lại đưσ̣c nhσ̀ lσ́n. Cha, anh em, bà con của cô gái có thể trσ̉ thành những vị quan to của triều đình. Vài trưσ̀ng hσ̣p đại phát, dòng họ của cô gái có thể đoạt đưσ̣c ngai vàng như trưσ̀ng hσ̣p Trần Cảnh, Hồ Quí Ly…

Theo lý thuyết, những cô gái đưσ̣c tuyển vào cung bao giσ̀ cũng phải đưσ̣c các vị nữ quan hoᾰ̣c các viên thái giám dạy dỗ qua một hai khóa về lễ nghi để biết phép tᾰ́c cư xử trong cung, để ôn lại bổn phận ngưσ̀i đàn bà v.v… Một phụ nữ từ dân dᾶ đưσ̣c tuyển vào cung, dần leo lên tσ́i địa vị quốc mẫu lẽ nào lại không trải qua những khóa giáo dục đó? Khi đã đưσ̣c giáo dục mà không chịu theo phép tᾰ́c, hành động vưσ̣t lễ nghi đến nỗi gây tai tiếng trong dân gian thì khó ai chấp nhận đưσ̣c. Những động lực thúc đẩy mấy ngưσ̀i “đàn bà yếu đuối” ấy dám đạp đổ cả lễ nghi của triều đình thưσ̀ng là tình yêu, tình dục, lòng tham… Liệt kê những phụ nữ này vào hạng “bê bối” chᾰ́c hᾰ̉n không oan!

duongvannga

Thái Hậu Cù Thị đσ̀i nhà Triệu

Cuối đσ̀i Tần nưσ́c Tàu bị đại loạn, viên quan Úy quận Nam Hải (Quảng Đông ngày nay) là Triệu Đà đã thừa cσ cát cứ tự lập. Trưσ́c tiên Triệu Đà đem quân đánh chiếm quận Quế Lâm (Quí Châu và Bᾰ́c Quảng Tây ngày nay) và Tưσ̣ng Quận (Vân Nam ngày nay) để mσ̉ rộng lãnh thổ. Tất cả các quan chức do nhà Tần bổ nhiệm đều bị ông giết sạch. Sau đó ông lại đánh bại An Dưσng Vưσng, chiếm luôn nưσ́c Âu Lạc, lập nên nưσ́c Nam Việt (207 trưσ́c Tây lịch). Triệu Đà tự xưng là Triệu Vũ đế, đóng đô tại Phiên Ngung. Lúc bấy giσ̀ dân Nam Việt đa số vẫn còn mang nᾰ̣ng tính chất giống Bách Việt, chưa thuần Hán hóa, nên Triệu Vũ đế đã triệt để khai thác đᾰ̣c điểm này để chống lại nhà Hán. Ông không hề kỳ thị hay coi thưσ̀ng dân Âu Lạc mà còn rất ưu đãi nhân tài Âu Lạc. Vì thế mà sau này nhiều vua chúa và sử gia nưσ́c ta vẫn coi nhà Triệu như một triều đại chính thống của nưσ́c Việt.

Đến khi nhà Hán ổn định xong trung nguyên, sứ Hán là Lục Giả mσ́i sang Nam Việt thuyết phục Triệu Đà bỏ đế hiệu, trσ̉ thành Triệu Vũ Vưσng và chịu thông hiếu vσ́i nhà Hán.

Triệu Đà làm vua tσ́i 71 nᾰm, nᾰm 136 trưσ́c Tây lịch ông mσ́i qua đσ̀i. Ngưσ̀i cháu nội ông là Triệu Hồ (con của Trọng Thủy) đã 40 tuổi, lên kế vị tức Triệu Vᾰn Vưσng.

Để lấy lòng tin vσ́i nhà Hán, Triệu Vᾰn Vưσng cho Thế Tử là Anh Tề sang Trưσ̀ng An – kinh đô Tàu – làm con tin. Anh Tề vốn đã có một vσ̣ ngưσ̀i Việt và một con trai tên Triệu Kiến Đức. Khi sang Tàu, ông lại cưσ́i thêm một bà vσ̣ ngưσ̀i Hàm Đan, đó chính là Cù Thị. Cù Thị cũng sinh cho ông một con trai tên là Triệu Hưng. Có một điều Anh Tề không biết là trưσ́c khi lấy ông, Cù Thị đã là tình nhân thᾰ́m thiết của một ngưσ̀i Hán tên An Quốc Thiếu Quí.

Khi Triệu Vᾰn Vưσng mất, thế tử Anh Tề về nưσ́c kế vị tức Triệu Minh Vưσng. Cù Thị trẻ đẹp hσn bà vσ̣ Việt nhiều nên cũng đưσ̣c Minh vưσng cưng chiều hσn. Vσ́i lσ̣i thế trên, Cù Thị đã thuyết phục đưσ̣c Minh Vưσng lập Triệu Hưng làm Thế Tử.

Đến nᾰm 113 trưσ́c Tây lịch, Minh Vưσng mất, Triệu Hưng đưσ̣c đưa lên kế vị tức Triệu Ai Vưσng. Cù Thị đưσng nhiên trσ̉ thành Thái Hậu. Vua còn nhỏ nên trong các buổi chầu, Cù Thái Hậu luôn σ̉ sau lưng vua để hưσ́ng dẫn vua xử trí công việc. Rất ít khi bà chịu nghe lσ̀i bàn bạc của các quan. Ngoài Tể Tưσ́ng Lữ Gia bà còn nể mᾰ̣t một tí, các vị khác bà chỉ coi như tay chân để sai khiến. Mọi việc trong triều gần như chỉ do một mình Cù Thái Hậu định đoạt. Vì vậy các quan ai cũng chán ngán.

Tể Tưσ́ng Lữ Gia ngưσ̀i huyện Lôi Dưσng, quận Cửu Chân (huyện Thọ Xuân, Thanh Hóa ngày nay). Ông là ngưσ̀i ngay thᾰ̉ng, cứng rᾰ́n, làm quan từ triều Vᾰn Vưσng, tuổi đã ngoài bảy mưσi, uy tín rất lσ́n. Họ hàng của ông có tσ́i 70 ngưσ̀i đang làm trưσ̉ng lại trong nưσ́c. Ngưσ̀i em của ông là Lữ Hùng đang chỉ huy đội quân trấn giữ kinh thành. Cù Thái Hậu vẫn muốn cho ông về vưσ̀n nhưng chưa tìm ra cσ́.

Nghe tin triều đình Nam Việt đang gᾰ̣p chuyện lủng củng, nhà Hán đã không bỏ lσ̃ dịp may. Vua Hán liền triệu tập quần thần để bàn kế hoạch thu phục nhà Triệu. Sau đó một sứ đoàn đưσ̣c thành lập để đi Nam Việt thi hành nhiệm vụ.

Lệ thưσ̀ng, trưσ́c khi sứ giả lên đưσ̀ng, hai kỵ sĩ đưσ̣c phái chạy ngựa trạm mang thư báo cho triều đình Nam Việt biết trưσ́c để chuẩn bị đón tiếp sứ đoàn. Khi thư báo đưσ̣c dâng lên, vua xem xong rồi trao cho Thái Hậu. Vừa nhìn vào thư báo mᾰ́t bà đã sáng rực lên, bà kêu:

– Trσ̀i đất! An Quốc Thiếu Quí!

Vua ngạc nhiên nhìn Thái Hậu hỏi:

– Có chuyện gì thế mẹ?

Cù Thái Hậu hσi giật mình. Có lẽ biết thái độ vui mừng bất ngσ̀ của mình không qua mᾰ́t đưσ̣c Ai vưσng và các quan, bà nói:

– Không có gì đâu hoàng nhi. Chᾰ̉ng qua là mẹ có ngưσ̀i anh họ tên An Quốc Thiếu Quí, nay thấy sứ giả cũng tên như thế, biết đâu đó chᾰ̉ng phải là ngưσ̀i anh của mẹ? Nhưng dù ai đi nữa, đây là sứ đoàn của thưσ̣ng quốc, hoàng nhi phải xuống chiếu cho dọn dẹp ngay một ngôi nhà riêng biệt, rộng rãi, thuận lσ̣i mọi mᾰ̣t để sứ đoàn trú ngụ trong thσ̀i gian lo công việc. Nếu không sᾰ̃n nhà, có thể cho xây dựng một ngôi nhà mσ́i càng hay.

Chiều ý mẹ, Triệu Ai Vưσng đã hạ chiếu dựng gấp một dinh thự gần cung điện vua. Chỉ trong vòng bốn mưσi ngày ngôi dinh thự đã đưσ̣c hoàn tất. Dinh thự vừa khánh thành xong thì sứ đoàn nhà Hán cũng vừa đến Phiên Ngung như dự tính. Vị chánh sứ An Quốc Thiếu Quí cũng quả là ông anh họ của Cù Thái Hậu như bà đã nói. Sau khi thông qua mọi thủ tục, lễ nghi ngoại giao, sứ đoàn đưσ̣c mσ̀i đến trú ngụ σ̉ ngôi dinh thự ấy.

Theo lệ, khi có sứ nưσ́c ngoài đến giao hảo, trong triều thưσ̀ng đᾰ̣t hai buổi yến để thết đãi sứ giả. Buổi thứ nhất tổ chức tại triều, khoản phí tổn do triều đình đài thọ, vua, sứ giả và các quan đều cùng dự để tạo sự thân mật vσ́i nhau gọi là công yến. Buổi thứ hai tổ chức tại cung vua, khoản phí tổn này do vua chịu, gọi là tư yến. Những buổi tư yến đãi sứ giả thưσ̀ng chỉ có một số trọng thần đưσ̣c vua mσ̀i dự. Đưσng nhiên trong buổi tư yến đó Tể Tưσ́ng Lữ Gia cũng có mᾰ̣t.

Trong buổi công yến, vua cho các quan biết sσ về vị sứ giả cũng là ngưσ̀i thân thích của Thái Hậu. Nhiều vị quan vᾰn võ đã lên tiếng chúc mừng cuộc tái ngộ thú vị đó. Buổi yến đã diễn ra trong bầu không khí nồng thᾰ́m, vui vẻ.

Tσ́i buổi tư yến thì gần như chính Thái Hậu là ngưσ̀i chủ trì. Khi hσi men đã ngấm ít nhiều, và có lẽ cũng do xuân tình đang bốc, Cù Thái Hậu quên cả lễ nghi phải giữ, tự mình bà đã mσ̀i mọc, sᾰn sóc vị sứ giả thân mật quá đáng khiến nhiều ngưσ̀i phải nghĩ ngσ̣i. An Quốc Thiếu Quí thấy vậy cũng thù tạc đáp ứng rất nồng nàn. Lữ Gia và mấy vị quan đưσ̣c mσ̀i dự thấy khó chịu nên cũng lần lưσ̣t cáo say xin về nghỉ.

Từ đó, vσ́i cái cσ́ là anh em họ hàng, Thái Hậu cùng sứ giả tư công nhập nhᾰ̀ng, qua lại vσ́i nhau chᾰ̉ng cần giữ gìn thể thống gì nữa. Việc đó diễn ra thưσ̀ng xuyên đã khiến quan dân Nam Việt thấy chưσ́ng mᾰ́t quá đến sinh lòng bất mãn.

Khi Cù Thái Hậu chính thức khuyên vua và triều thần nên chấp nhận nội phụ vσ́i nhà Hán trưσ́c triều thì Tể Tưσ́ng Lữ Gia lên tiếng:

– Tâu bệ hạ, tâu Thái Hậu, từ khi Nam Việt lập quốc đến nay đã gần một trᾰm nᾰm. Các vị tiên vưσng ta đều chỉ thông hiếu vσ́i Hán triều chứ chưa bao giσ̀ chịu nội phụ cả. Thỉnh thoảng vua ta cũng cho sứ giả hoᾰ̣c con tin đi lại vσ́i Hán triều, chỉ dâng một số cống phẩm tưσ̣ng trưng để củng cố niềm tin cậy lẫn nhau thôi. Việc này đã quen lệ. Nay bỗng dưng Thái Hậu lại khuyên bệ hạ và chúng thần tự nguyện đem giang sσn gấm vóc do các đấng tiên vưσng đã khó nhọc mσ̉ mang, giữ gìn chịu nội phụ Hán triều, chúng thần thấy mang lỗi quá lσ́n vσ́i các đấng tiên vưσng. Đã là nội phụ như các chư hầu σ̉ trung nguyên thì cứ 3 nᾰm vua ta lại phải thân hành về chầu thiên tử và nộp cống của cải, sản vật một lần. Từ đây đến Trưσ̀ng An quá xa xôi, đưσ̀ng sá lại khó khᾰn, nguy hiểm, như vậy dân ta sẽ chịu thiệt thòi, tốn kém biết bao nhiêu! Kính xin bệ hạ và Thái Hậu xét lại thật kỹ vấn đề này để khỏi ân hận về sau.

Thấy vua và các quan đều có vẻ bối rối trưσ́c ý kiến phản bác của Tể tưσ́ng Lữ Gia, Cù Thái Hậu tìm cách trì hoãn:

– Đưσ̣c rồi, vấn đề này sẽ tùy hoàng thưσ̣ng suy xét lại rồi quyết định sau.

Thế rồi vua truyền bãi chầu.

Hôm sau Lữ Gia lại vào chầu vua. Ông cố khuyên vua đừng chịu nội phụ. Vua lấy làm khó nghĩ nên vẫn chưa quyết định.

Khi Lữ Gia đã lui ra, Thái Hậu nói vσ́i vua:

– Bàn chuyện vσ́i tên giᾰ̣c già ấy chỉ mất công! Bệ hạ hãy tự làm sσ́ cũng xong! Chúng ta tự nguyện nội phụ vσ́i Hán triều, tự nguyện phá bỏ các thành ải phòng thủ σ̉ biên giσ́i hai nưσ́c, tự nguyện cứ 3 nᾰm về chầu thiên tử một lần. Sứ giả sẽ dâng sσ́ của ta lên thiên tử. Khi thiên tử đã xuống chiếu rồi, chᾰ̉ng lẽ bọn Lữ Gia còn dám không vâng? Nếu bọn lão đó vẫn còn ngoan cố ta sẽ tìm cách khử đi là yên.

Triệu Ai vưσng bèn làm sσ́ theo ý mẹ. Sσ́ soạn xong, Cù Thái Hậu liền mσ̀i An Quốc Thiếu Quí đến trao tận tay và nói:

– Chàng đến Nam Việt lo việc cũng đã nhiều ngày rồi. Ngᾰ̣t cái lão Lữ Gia đó cứ lôi thôi như thế biết bao giσ̀ việc xong? Do đó mẹ con thiếp đành phải tự quyết định vậy! Đây là lá sσ́ của mẹ con thiếp mσ́i soạn xong, bọn nó không hay biết gì đâu. Chàng hãy đọc thử xem. Nếu không có gì trσ̉ ngại, mong chàng thân hành mang nó dâng lên Hán đế cùng nói phụ giúp mẹ con thiếp một lσ̀i. Nếu Hán đế chuẩn y mà rộng ban chức tưσ́c, ban ấn tín cho mọi ngưσ̀i, đᾰ̣t chúng trưσ́c “chuyện đã rồi” chúng đâu còn dám không tuân mệnh?

An Quốc Thiếu Quí xem xong gật đầu:

– Soạn như vậy là đưσ̣c lᾰ́m. Chᾰ́c hᾰ̉n Hán đế chuẩn y thôi. Nhưng ta chưa cần về nưσ́c đâu. Ta về nưσ́c thì biết bao giσ̀ mσ́i gᾰ̣p lại đưσ̣c nàng? Đã có ngưσ̀i đi thay ta.

– Nhưng giao việc này cho ngưσ̀i khác làm sao mẹ con thiếp đưσ̣c yên lòng? Lσ̃ bọn Lữ Gia nó xét càn lộ chuyện ra sσ̣ chúng làm liều thì nguy hiểm lᾰ́m! Hσn nữa chàng σ̉ đây lâu chúng sẽ sinh nghi. Vả lại, chỉ có chàng mσ́i dễ dàng báo cáo tình hình nưσ́c Nam Việt vσ́i Hán đế và khuyên Hán đế làm thế nào cho tiện…

– Khỏi lo! Ta đã chuẩn bị bản báo cáo tình hình nưσ́c Nam Việt và sᾰ́p cho ngưσ̀i chạy ngựa trạm mang về nưσ́c. Giσ̀ mang luôn cả sσ́ xin nội phụ của vua Nam Việt lại càng tiện. Chạy ngựa trạm cả đi lẫn về cộng vσ́i thσ̀i gian gᾰ̣p bề trên hay đσ̣i giấy tσ̀ cao tay chỉ mất chừng một tháng chứ nếu ta thân đi sẽ lâu hσn rất nhiều. Lính chạy ngựa trạm thưσ̀ng đủ bản lãnh, lại có thẻ bài đᾰ̣c biệt không kẻ nào dám xâm phạm đâu! Nàng cứ yên chí.

Nghe Thiếu Quí giải thích như vậy Cù Thái Hậu cũng tạm yên lòng. Bà vẫn âm thầm tìm mưu triệt hạ Lữ Gia. Lữ Gia cũng biết việc đó nên rất dè dᾰ̣t đề phòng.

Đúng như Thiếu Quí đã liệu, chỉ hσn hai tháng sau Hán đế đã cử một vị sứ giả khác mang chiếu chỉ sang, nội dung đại khái: Nưσ́c Nam Việt đưσ̣c chấp thuận nội phụ thiên triều. Vua Nam Việt cứ 3 nᾰm sang chầu thiên tử và dâng cống phẩm một lần. Các cửa quan ngᾰn cách hai nưσ́c phải triệt bỏ hết. Triệu Ai vưσng và Tể Tưσ́ng Lữ Gia đưσ̣c ban ấn bᾰ̀ng bạc cùng các ấn nội sử, trung úy, thái phó. Các chức tưσ́c khác đưσ̣c tự đᾰ̣t lấy theo nhu cầu. Dùng pháp luật Hán triều, bãi bỏ các hình phạt cũ. Các sứ giả đều σ̉ lại để trấn giữ, vỗ về.

Nhận đưσ̣c chiếu của Hán đế, Cù Thái Hậu mừng lᾰ́m. Bà thúc giục Triệu Ai vưσng sửa soạn những lễ vật quí giá để về chầu thiên tử. Trưσ́c tình thế đó, Lữ Gia hết sức bối rối. Ông cáo ốm không chịu tiếp sứ nhà Hán để nhận sᾰ́c phong.

Cù Thái Hậu thấy vậy bèn bàn vσ́i sứ giả, một mᾰ̣t cho ngưσ̀i về Trưσ̀ng An xin tiếp ứng, một mᾰ̣t tìm kế giết Lữ Gia. Bà cho đᾰ̣t một cuộc tiệc trong cung vua để đãi sứ giả cùng một số trọng thần. Lữ Gia bất đᾰ́c dĩ phải đến dự. Để phòng chuyện bất trᾰ́c, ông bảo ngưσ̀i em là Lữ Hùng đem quân đóng quanh cung vua. Các sứ giả và các quan ngồi đối diện nhau.

Vừa vào tiệc Cù Thái Hậu liền hỏi Lữ Gia:

– Nam Việt nội thuộc thiên quốc là điều lσ̣i cho nưσ́c ta, thế mà tưσ́ng quân lại cho là bất tiện nghĩa là sao?

Hỏi câu này ý Cù Thái Hậu muốn khích cho các sứ giả nổi giận để triệt hạ Lữ Gia. Nhưng các sứ giả chưa kịp phản ứng thì Lữ Gia đã đứng dậy bưσ́c ra ngoài. Cù Thái Hậu định rút gưσm của vua để giết ông nhưng vua ngᾰn lại. Lữ Hùng thấy ông ra liền cho quân đưa ông về nhà.

Biết không còn cách nào ngᾰn đưσ̣c ý định nội thuộc của mẹ con vua, Lữ Gia bèn chuẩn bị làm một cuộc đảo chánh.

Khi Hán đế nhận đưσ̣c tin Lữ Gia không chịu nhận sᾰ́c phong và quyết chống lại ý định nội thuộc của vua và Thái Hậu, ông gọi tưσ́ng Trang Sâm đến nói:

– Hiện nay σ̉ Nam Việt Lữ Gia đã không chịu tuân mệnh nội thuộc. Vua và Thái Hậu thì bị cô lập không khống chế Gia đưσ̣c. Các sứ giả của ta thì nhút nhát không quyết đoán đưσ̣c gì. Chᾰ́c phải nhσ̀ khanh ra tay một chuyến mσ́i xong. Ta nghĩ vua và Thái Hậu Nam Việt đã chịu nội thuộc, chỉ có một mình Lữ Gia chống đối thì ta đâu cần phải dùng nhiều quân? Ta cho khanh 2 ngàn ngưσ̀i sang sứ đưσ̣c không?

Trang Sâm tâu:

– Lấy sự hòa hiếu mà sang thì vài ngưσ̀i cũng đủ. Lấy vũ lực mà sang thì 2 ngàn ngưσ̀i không làm gì đưσ̣c. Hạ thần không dám tuân mệnh.

Hán đế nổi giận bãi chức Trang Sâm. Tưσ́ng Tế Bᾰ́c là Hàn Thiên Thu thấy thế tâu:

– Một nưσ́c Nam Việt cỏn con, lại có vua và Thái Hậu nội ứng, chỉ có một mình Tể Tưσ́ng Lữ Gia làm loạn thì có gì mà ngại? Xin cấp cho thần 300 dũng sĩ, thế nào thần cũng chém đưσ̣c đầu Lữ Gia đem về.

Hán đế vui mừng cấp cho Hàn Thiên Thu và em Cù Thái Hậu là Cù Lạc 2 ngàn quân tiến vào Nam Việt.

Trong khi vua và Thái Hậu sᾰ́m sửa xong lễ vật đế về chầu thiên tử thì một tσ̀ hịch do Lữ Gia soạn cũng đưσ̣c truyền đi khᾰ́p nưσ́c đại khái: “Vua còn nhỏ tuổi, Thái Hậu vốn là ngưσ̀i Hán, lại cùng vσ́i sứ giả nhà Hán dâm loạn, chuyên ý muốn nội phụ vσ́i nhà Hán, đem hết đồ châu báu của Tiên vưσng dâng cho nhà Hán để nịnh bσ̣, đem nhiều ngưσ̀i đến Trưσ̀ng An rồi bᾰ́t bán cho ngưσ̀i ta làm đày tσ́, chỉ nghĩ mối lσ̣i một thσ̀i, không đoái gì đến xã tᾰ́c họ Triệu và lo kế muôn đσ̀i” (ĐVSKTT).

Thế rồi Lữ Gia cho đem quân đánh, giết vua và Thái Hậu cùng tất cả bọn sứ giả. Tiếp đó, ông lập ngưσ̀i con trưσ̉ng của Minh Vưσng là Thuật Dưσng hầu Triệu Kiến Đức lên làm vua tức Thuật Dưσng Vưσng.

Khi ấy đội quân của Hàn Thiên Thu đã vào cõi chỉ cách Phiên Ngung 40 dᾰ̣m. Lữ Gia lại đem quân đánh một trận giết luôn cả Hàn Thiên Thu lẫn Cù Lạc. Lữ Gia lại chia quân ra trấn giữ các nσi hiêm yếu.

Hán đế nghe tin Lữ Gia đã đảo chánh, lại giết luôn cả Hàn Thiên Thu vô cùng tức giận. Ông liền sai Lỗ Bác Đức, Dưσng Bộc và nhiều tưσ́ng giỏi khác đem hσn 10 vạn quân chia làm nhiều ngả tiến đánh Nam Việt.

Lữ Gia quân ít thế yếu chống không lại. Cuối cùng Thuật Dưσng Vưσng lẫn Tể Tưσ́ng Lữ Gia đều bị giᾰ̣c bᾰ́t giết. Từ đó dân tộc Việt bị rσi vào ách cai trị của nhà Hán (111 trưσ́c Tây lịch).

Thái Hậu Dưσng Vân Nga đσ̀i nhà Đinh

Dưσng Vân Nga là con gái của cựu vưσng Dưσng Tam Kha. Ông là em vσ̣ của vua Ngô Quyền, vị anh hùng đã chấm dứt đưσ̣c cuộc Bᾰ́c thuộc kéo dài ngót một ngàn nᾰm, giành lại quyền tự chủ cho dân tộc Việt. Khi Ngô Quyền sᾰ́p mất, ngài ủy thác cho ông lập ngưσ̀i con trưσ̉ng của ngài là Ngô Xưσng Ngập lên kế vị. Nhưng vì lòng tham lam ích kỷ, ông đã không thực hiện theo di chiếu của vua mà lại mưu toan làm hại Xưσng Ngập để cưσ́p quyền. Xưσng Ngập biết đưσ̣c âm mưu ấy nên phải trốn biệt. Tam Kha bèn tự lên ngôi vua xưng hiệu là Bình Vưσng. Nhiều ngưσ̀i trong nưσ́c rất bất mãn việc soán ngôi này nên mầm loạn cũng bᾰ́t đầu phát sinh. Bình Vưσng làm vua đưσ̣c 6 nᾰm thì bị ngưσ̀i em của Xưσng Ngập là Ngô Xưσng Vᾰn hạ bệ để giành lại ngôi vua. Trưσ́c tình thế đó, Dưσng Tam Kha phải hạ mình lạy lục Xưσng Vᾰn để xin đưσ̣c toàn mạng. Nghĩ tình cậu cháu, Xưσng Vᾰn không giết Tam Kha mà chỉ giáng làm Chưσng Dưσng Công, một hư tưσ́c không có quyền hành gì. Tuy giành lại đưσ̣c ngôi báu nhưng qua cuộc cưσ́p ngôi của Tam Kha, lòng ngưσ̀i đã ly tán, nhà Ngô suy yếu dần.

Sau khi đưσ̣c Ngô Xưσng Vᾰn tha chết, Tam Kha về châu Ái (Thanh Hóa) lập trang Đông Lỗ σ̉ miệt Thiệu Yên để sinh sống. Dưσng Vân Nga đưσ̣c sinh và lσ́n lên σ̉ nσi này. Mσ́i mưσ̀i hai mưσ̀i ba tuổi Vân Nga đã trσ̉ thành một thiếu nữ sᾰ́c nưσ́c hưσng trσ̀i, tánh tình rất tinh nghịch, lém lỉnh. Càng lσ́n Vân Nga càng đẹp và càng ngông nghênh táo bạo hσn. Có lúc ả còn xưng mình là “lệnh bà”, “hoàng hậu” nữa. Dưσng Tam Kha cho đó là một điềm lành. Ông đâm ra tin con gái mình có số “sang cả”, sẽ có ngày rửa đưσ̣c mối hận của ông.

Từ khi bị hạ bệ, Tam Kha thay đổi tính tình rất nhiều. Trưσ́c kia ông hay nói cưσ̀i, đùa cσ̣t, giσ̀ ông trσ̉ thành một con ngưσ̀i trầm mᾰ̣c, lạnh lùng. Bình thưσ̀ng ông chỉ quanh quẩn trong trang trại. Rất ít khi thấy ông giao tiếp vσ́i ai. Có lẽ ông không muốn bị nghi ngσ̀ lôi thôi.

Khi xảy ra cuộc loạn 12 sứ quân ông mừng lᾰ́m. Ông nghĩ đây là cσ hội có thế đẩy nhà Ngô đến chỗ sụp đổ. Thấy Sứ Quân Đinh Bộ Lĩnh là ngưσ̀i có triển vọng làm nên đại sự nhất, ông liền tìm cách gả Vân Nga cho Bộ Lĩnh. Ông bịa chuyện trưσ́c kia ông vσ́i Đinh Công Trứ – thân phụ của Bộ Lĩnh – đã từng ưσ́c hẹn gả con cho nhau. Nay ông muốn giữ tròn lσ̀i hứa vσ́i cố nhân. Ông đã cậy một ngưσ̀i thân tín là Lê Mật mang bức thư nhᾰ́c lại ưσ́c hẹn cũ vσ́i Đinh Công Trứ tìm trao cho Bộ Lĩnh.

Đinh Bộ Lĩnh vốn là ngưσ̀i có bản lãnh, ham lập sự nghiệp mà ít quan tâm đến chuyện đàn bà. Trưσ́c cảnh loạn lạc lúc bấy giσ̀, Bộ Lĩnh cho rᾰ̀ng muốn thống nhất thiên hạ, yếu tố quan trọng nhất là phải kết cấu đưσ̣c lòng ngưσ̀i. Ông đã không ngần ngại khi cưσ́i Ca-Ông, một thiếu nữ ngưσ̀i Mưσ̀ng không mấy đẹp làm vσ̣ chỉ vì cô này là con gái của một vị tộc trưσ̉ng Mưσ̀ng có uy tín. Nay nhận đưσ̣c bức thư ân cần “cầu thân” của một vị cựu vưσng, ông rất mừng. Chᾰ̉ng cần biết ưσ́c hẹn cũ vị này nói đến có thật hay không, chᾰ̉ng cần biết tiểu thư Vân Nga đẹp xấu ra sao, ông vui vẻ phúc đáp nhận lσ̀i ngay.

Tσ́i kỳ hẹn rưσ́c Vân Nga về Hoa Lư thì Đinh Bộ Lĩnh lại bận rộn công việc σ̉ Bố Hải Khẩu (Thái Bình). Sứ quân Trần Minh Công vừa bàn giao lãnh địa này cho Bộ Lĩnh cai quản, ông phải lo chỉnh đốn, phủ dụ quân dân tại địa phưσng. Thế là ông sai viên tưσ́ng trẻ Lê Hoàn thay mình đi rưσ́c Vân Nga về Hoa Lư. Dịp gᾰ̣p gσ̃ này đã khiến Vân Nga quen biết và có thiện cảm vσ́i viên tưσ́ng trẻ Lê Hoàn.

Hσn một nᾰm sau thì Bộ Lĩnh dẹp đưσ̣c 12 sứ quân và lên ngôi vua. Ngài lấy hiệu là Đinh Tiên Hoàng, đổi tên nưσ́c là Đại Cồ Việt, đóng đô σ̉ Hoa Lư. Ngài lập một loạt 5 vị Hoàng Hậu trong đó có Ca-Ông và Dưσng Vân Nga.

Lúc bấy giσ̀ nhà Tống cũng vừa thống nhất đưσ̣c nưσ́c Tàu. Lưσ̣ng sức mình còn yếu, Đinh Tiên Hoàng cho sứ sang Tống xin thần phục, chịu triều cống theo định kỳ. Nhà Tống chấp thuận, phong cho ngài làm Giao Chỉ Quận vưσng, về sau lại gia phong Nam Bình vưσng. Ngài cũng phong ngưσ̀i con trưσ̉ng là Đinh Liễn làm Nam Việt vưσng.

Là một vị vua siêng nᾰng cần mẫn chᾰm lo việc nưσ́c, lại có đến 5 bà vσ̣ chính thức, chưa nói đến hàng cung nữ, tất nhiên Đinh Tiên Hoàng không thể nào làm vui lòng đưσ̣c một ngưσ̀i đàn bà trẻ tràn đầy sức sống như Dưσng hậu. Vấn đề này đã đưa đến việc Dưσng hậu liều lĩnh tư tình vσ́i tưσ́ng Lê Hoàn.

Rồi chuyện không may liên tiếp lại xảy ra cho nhà Đinh. Nᾰm 978, không rõ Đinh Liễn phạm lỗi gì đó đã khiến Đinh Tiên Hoàng không vừa ý. Ngài không lập Đinh Liễn là con trưσ̉ng có công nhiều trong việc thống nhất giang sσn mà lại lập ngưσ̀i con thứ là Hạng Lang làm Thái Tử. Vì quá uất ức, đầu xuân nᾰm 979, Đinh Liễn đã cho ngưσ̀i ám sát Hạng Lang. Tấn thảm kịch gia đình này đã làm Đinh Tiên Hoàng vô cùng ân hận. Ngài tự biết mình đã vấp một lầm lỗi lσ́n. Từ đó ngài hay uống rưσ̣u để giải sầu.

Tám tháng sau cùng nᾰm, sau một cuộc rưσ̣u σ̉ sân cung đình, hai cha con Đinh Tiên Hoàng và Nam Việt Vưσng Đinh Liễn đều say mèm nᾰ̀m nghỉ tại chỗ. Viên Chi hậu nội nhân Đỗ Thích không rõ vì lý do gì, đã nhân dịp này ra tay sát hại cả hai. (Có sách chép Đỗ Thích ngủ mσ thấy một vì sao rσi vào mồm khiến y sinh ảo tưσ̉ng số y sẽ đưσ̣c làm vua, lạnhân có rưσ̣u trσ̣ hứng, y đã có hành động điên rồ ấy).

Sau khi xử tội tên Đỗ Thích, triều đình lập ngưσ̀i con cuối cùng của Tiên Hoàng là Vệ Vưσng Đinh Toàn, còn gọi là Đinh Tuệ, mσ́i 6 tuổi, con của Dưσng Hậu, lên làm vua. Dưσng hậu trσ̉ thành vị Thái Hậu phụ giúp ấu vưσng trị nưσ́c.

Trong bưσ́c đầu có nhiều vị đại thần như Ngoại Giáp Đinh Điền, Định Quốc Công Nguyễn Bᾰ̣c, Thập Đạo Tưσ́ng Quân Lê Hoàn cùng giúp vua và Dưσng Thái Hậu lo việc nưσ́c. Nhưng về sau Dưσng Thái Hậu chỉ chịu nghe ý kiến Lê Hoàn, bỏ ngoài tai tất cả những ý kiến khác. Thế là hᾰ̀ng ngày chỉ còn một mình Lê Hoàn ra vào cung vua để bàn việc vσ́i Thái Hậu. Quyền chính trong nưσ́c dần lọt hᾰ̉n vào tay Lê Hoàn. Ông tự xưng là “Phó Vưσng”, một mình điều hành cả việc trong lẫn việc ngoài.

Thấy sự thể như vậy, nhiều vị trung thần đâm ra lo ngại cho số phận nhà Đinh. Cuối cùng các đại thần Đinh Điền, Nguyễn Bᾰ̣c, Phạm Hạp đã khσ̉i binh để diệt trừ Lê Hoàn. Nhưng cả ba ngưσ̀i đều bị thất bại và bị Lê Hoàn giết chết.

Diệt xong các đối thủ đáng gσ̀m, Lê Hoàn một mᾰ̣t triệt để khai thác tình yêu mê đᾰ́m của Dưσng Thái Hậu, mᾰ̣t khác, mua chuộc các tưσ́ng lãnh, chuẩn bị thực hiện một cuộc chính biến. Ông đã phong cho viên tưσ́ng lãnh thân tín là Phạm Cự Lưσ̣ng làm Đại Tưσ́ng Quân.

Thói thưσ̀ng, hai nưσ́c σ̉ cạnh nhau, nưσ́c lσ́n lúc nào cũng chực nuốt chửng nưσ́c nhỏ. Hễ thấy nưσ́c nhỏ gᾰ̣p biến là nưσ́c lσ́n không bỏ lσ̃ cσ hội. Hiểu đưσ̣c chuyện đó, Lê Hoàn đã khôn khéo vừa động binh đề phòng nhà Tống xâm lᾰng, vừa mưσ̣n việc động binh này để ra tay.

Vào tháng 8 nᾰm 980, một hôm, khi Phó Vưσng Lê Hoàn đang bàn việc chống nhà Tống vσ́i các quan σ̉ triều thì Đại Tưσ́ng Quân Phạm Cự Lưσ̣ng dẫn các tưσ́ng và nhiều quân sĩ mᾰ̣c đồ trận đi thᾰ̉ng vào nội phủ làm ai nấy đều kinh hoảng. Phạm Cự Lưσ̣ng nói lσ́n giữa triều:

– “Thưσ̉ng ngưσ̀i có công, giết ngưσ̀i trái lệnh là phép sáng để thi hành việc quân. Nay chúa thưσ̣ng còn trẻ thσ, chúng ta dẫu hết sức liều chết để chᾰ̣n giᾰ̣c ngoài, may có chút công lao thì có ai biết cho? Chi bᾰ̀ng trưσ́c hết hãy tôn ông Thập đạo làm Thiên tử, sau đó sẽ xuất quân thì hσn”.

Quân sĩ nghe đồng loạt hô lσ́nVạn tuế”!

Dưσng Thάi Hậu bèn mσ̀i Lê Hoàn ngồi lên ngai vàng, lấy áo long cổn khoác lên ngưσ̀i ông rồi tung hô vạn tuế. Thế là các quan và quân sĩ cũng đồng loạt quì xuống sụp lạy tân quân cùng tung hô vạn tuế. Cuộc đảo chánh cung đình này không tốn một giọt máu.

Lê Hoàn lên ngôi lấy hiệu Lê Đại Hành, đổi niên hiệu là Thiên Phúc nguyên niên.

Đinh Toàn bị giáng xuống làm Vệ Vưσng, tục gọi là Phế đế. Vua Lê cũng bᾰ́t chưσ́c vua Đinh, lập 5 ngưσ̀i vσ̣ làm Hoàng Hậu. Cựu Thái Hậu Dưσng Vân Nga đưσ̣c tái phong làm “Đại Thᾰ́ng Minh Hoàng Hậu” đứng đầu 5 vị Hoàng Hậu ấy. Sau đó Đinh Toàn lại đưσ̣c vua Đại Hành nhận làm con nuôi.

Thực sự khi nghe tin nưσ́c Đại Cồ Việt có biến, nhà Tống cũng rục rịch động binh chuẩn bị ra tay. Nhưng chưa rõ thực lực quân sự của Đại Cồ Việt ra sao, họ dùng phưσng cách tiên lễ hậu binh để tránh bσ́t đổ máu. Tháng 9 nᾰm 980, tức là sau khi vua Đại Hành lên ngôi hσn một tháng, viên sứ giả Lư Đa Tốn mang thư vua Tống sang Hoa Lư. Bức thư này khá dài, vừa phân tích sự hσn kém, vừa trách vừa dọa khuyên vua Đại Cồ Việt hàng phục.

Tháng 11 vua Đại Hành sai nha hiệu Giang Cự Vọng, Vưσng Thiên Tộ đưa thư sang Tống, giả làm thư của Vệ vưσng Đinh Toàn thỉnh cầu nối ngôi cha, xin ban mệnh lệnh chính thức. Dụng ý của vua Lê gσ̉i thư này là cốt làm cho nhà Tống hoãn binh.

Vua Tống sai Trưσng Tông Quyền đưa thư trả lσ̀i:

– “Họ Đinh truyền nối ba đσ̀i, trẫm muốn cho Toàn làm thống soái, khanh làm phó. Nếu Toàn tưσ́ng tài chᾰ̉ng có, vẫn còn trẻ con, thì nên bảo cả mẹ con cùng thân thuộc sang qui phụ. Đσ̣i khi bọn họ vào chầu ᾰ́t sẽ có điển lễ ưu đãi và sẽ trao cσ̀ tiết cho khanh. Nay có hai đưσ̀ng, khanh nên chọn một”.

Vua Đại Hành không chịu nghe đưσ̀ng nào cả.

Tháng 4 nᾰm 981, vua Tống cho các tưσ́ng Hầu Nhân Bảo, Lưu Trừng, Trần Khâm Tộ chia quân ba hưσ́ng tiến đánh Đại Cồ Việt. Nhưng nhσ̀ mưu lưσ̣c hσn ngưσ̀i của vua Đại Hành, tưσ́ng Hầu Nhân Bảo bị giết, nhiều tưσ́ng và quân sĩ nhà Tống bị bᾰ́t. Hai đạo quân của Lưu Trừng và Trần Khâm Tộ cũng đều thua tan, phải chạy trốn về Tàu để chịu tội.

Cuộc chiến thᾰ́ng oanh liệt này đã khiến vua Tống nể mᾰ̣t, chịu hòa.

Vua Đại Hành có tσ́i 11 ngưσ̀i con trai nhưng đều tầm thưσ̀ng cả. Ngưσ̣c lại, ngưσ̀i con nuôi Đinh Toàn lại càng lσ́n càng lộ vẻ thông minh mẫn tiệp hσn ngưσ̀i. Điều đó đã khiến nhà vua đâm ra lo nghĩ. Thái úy Phạm Cự Lưσ̣ng thấy vậy khuyên vua giết Đinh Toàn để tránh hậu hoạn. Vua không phản đối ý của Cự Lưσ̣ng nhưng lại ngại làm việc đó sẽ khiến Dưσng hậu đau lòng. Ngài muốn tìm một giải pháp khéo léo hσn.

Một lần Thái sư Hồng Hiến ghé chσi nhà Cự Lưσ̣ng, trong khi uống rưσ̣u, Cự Lưσ̣ng lại đem vụ Đinh Toàn ra nói. Thái sư Hồng Hiến cũng tán thành ý kiến của Cự Lưσ̣ng. Không ngσ̀ ả nữ tì hầu rưσ̣u lại là ngưσ̀i từng chịu σn của Dưσng hậu. Biết đưσ̣c chuyện quan trọng này ả liền tìm cách báo lại vσ́i bà.

Dưσng hậu nghe đưσ̣c tin ấy vô cùng kinh hãi. Bà lập tức yết kiến vua Đại Hành lạy lục nᾰn nỉ xin ngài che chσ̉ cho Vệ vưσng. Vua đã tìm lσ̀i trấn an bà, hứa chᾰ́c sẽ không để xảy ra chuyện như thế. Tuy đã đưσ̣c vua hứa nhưng bà vẫn chưa yên tâm. Bà đem việc này hỏi ý vị giáo sư thân tín của Vệ vưσng thì ông này đáp: Hoàng hậu đᾶ tin cậy mà hὀi thần, thần cũng xin nόi hết suy nghῖ cὐa mὶnh: Đức kim thượng không bao giờ thật tὶnh che chở cho Vệ vưσng đâu! Chẳng cό ai muốn làm cάi việc “Dưỡng hổ di họa” cἀ! Sở dῖ đức kim thượng cὸn dung dưỡng Vệ vưσng tới lύc này chẳng qua chỉ vὶ nể mặt hoàng hậu thôi. Nếu một mai hoàng hậu trᾰm tuổi rồi, Vệ vưσng e khό thoát! Dὺ đức kim thượng cό у́ châm chước đi nữa, những thὐ tύc cὐa ngài và cάc hoàng tử cῦng chẳng để Vệ vưσng sống yên! Cάi thế nό phἀi như vậy đó!

Câu nói ấy đã in sâu vào tâm não của Dưσng hậu. Bà bèn cho tìm ngưσ̀i giỏi về hầu hạ Vệ vưσng để phòng chuyện bất trᾰ́c. Đinh Toàn vốn đã sᾰ̃n tính thông minh, hiếu động, thể chất lại mạnh khỏe, nên khi đưσ̣c những ngưσ̀i tài nᾰng hầu hạ, chàng càng dễ dàng phát triển bản lãnh.

Vừa đến tuổi trᾰng tròn Đinh Toàn đã trσ̉ thành một dũng tưσ́ng. Gᾰ̣p hồi trong nưσ́c hay xảy ra giᾰ̣c giã, chàng đã nhiều phen theo vua đi đánh dẹp. Giữa trận mạc lúc nào chàng tỏ ra dũng cảm, can trưσ̀ng ít ai sánh kịp. Vì thế, chàng luôn luôn đoạt đưσ̣c thᾰ́ng lσ̣i. Nhưng ưu điểm ấy lại làm cho Dưσng hậu càng không yên tâm.

Thấy con càng tỏ ra tài ba, Dưσng hậu càng lo sσ̣. Bà đã ý thức đưσ̣c vσ́i hoàn cảnh riêng biệt của con bà, càng tỏ ra tài ba, càng dễ rưσ́c lấy tai họa. Bà đâm ra tiếc hận chuyện cũ. Cái thσ̀i mê đᾰ́m trong tình yêu nồng cháy của bà đã qua. Vua Đại Hành bây giσ̀ cũng chᾰ̉ng khác gì vua Tiên Hoàng ngày trưσ́c. Tuổi tác và công việc ngập đầu đã giσ́i hạn ngài rất nhiều trong việc chᾰn gối. Xa mᾰ̣t cách lòng, cái gì rồi cũng dần nguội lạnh cả. Giσ̀ nhìn lại bản thân, bà thấy mình chᾰ̉ng còn lại gì ngoài Đinh Toàn, một đứa con tài ba nhưng vô phưσ́c. Việc bảo vệ sự an toàn của nó đã nᾰ̀m ngoài tầm tay của bà. Trong triều thì một số trọng thần đang rình rập đoạt mạng nó, ngoài chiến trưσ̀ng thì mũi tên hòn đạn vô tình không nể nang ai. Mạng sống của nó lúc nào cũng như ngọn đèn dầu trưσ́c gió. Nguyên nhân nào đã khiến đứa con thân yêu của bà lâm vào tình trạng này? Chỉ bσ̉i mối tình bất chính, nông nỗi của bà mà ra cả!

Những nỗi lo sσ̣, nỗi ân hận dᾰ̀n vᾰ̣t mãi đã khiến bà lâm bệnh. Trong cσn bệnh, bà đã nhiều lần mộng thấy những ngưσ̀i bị chết oan như chồng cũ của bà là vua Tiên Hoàng, Nam Việt Vưσng Đinh Liễn, Đinh Điền, Nguyễn Bᾰ̣c và cả Hạng Lang nữa hiện về. Lần nào bà cũng gᾰ̣p họ trong một bầu không khí thê lưσng đáng sσ̣.

Sau cσn bệnh đó, Dưσng hậu không còn phục hồi đưσ̣c những niềm vui trong cuộc sống nữa. Tâm tư bà cứ bị dày vò triền miên khiến bà ngày càng khô héo.

Đến nᾰm 1000 thì Dưσng hậu qua đσ̀i. Nᾰm sau, nᾰm 1001, Vệ Vưσng đã tử trận một cách lãng nhách trong một trận giᾰ̣c mà quân triều đình đang đại thᾰ́ng. Lσ̀i tiên đoán của vị giáo sư dạy Vệ Vưσng quả chính xác vô cùng!

(Muốn theo dõi chuyện này để rõ hσn, xin mσ̀i đọc cuốn tiểu thuyết lịch sử “Dưσng Vân Nga: Non Cao và Vực Thᾰ̉m” cùng tác giả).

Thái Hậu Lê Thị đσ̀i nhà Lý

Vua Lý Thần Tông mất sσ́m (1138), con trưσ̉ng là Lý Thiên Tộ mσ́i 3 tuổi lên kế vị tức Lý Anh Tông. Mẹ vua là Lê Thị đưσ̣c tôn phong Hoàng Thái Hậu. Vua còn quá nhỏ nên Lê thái hậu phải luôn σ̉ cạnh vua để giúp vua quyết định các việc.

Hai nᾰm sau, Lê thái hậu trao chức Cung điện lệnh tri nội ngoại sự cho Đỗ Anh Vũ. Anh Vũ là em Đỗ thái hậu, mẹ vua Thần Tông, nhạc mẫu của Lê thái hậu. Từ 8 tuổi đã đưσ̣c tuyển vào đội ca múa trong vưσ̀n của vua. Nᾰm 16 tuổi Anh Vũ đưσ̣c vua cho vào hầu hạ nσi màn trưσ́ng. Vốn đưσ̣c trσ̀i phú một dung mạo đẹp đẽ, đẫy đà, múa khéo hát hay, Anh Vũ rất đưσ̣c vua yêu chuộng. Lê thái hậu cũng sᾰ̃n có cảm tình vσ́i Anh Vũ nên đã trao cho ông ta chức vụ trên. Từ đó, Đỗ Anh Vũ đưσ̣c tham gia ý kiến sᾰ́p xếp công việc trong triều. Gần gũkhông bao lâu thì Lê thái hậu phải lòng Anh Vũ. Nᾰm sau Đỗ Anh Vũ đưσ̣c thᾰng chức thái úy. Thế là mọi việc lσ́n nhỏ trong triều đều do một tay Đỗ Anh Vũ giải quyết.

Khi đã trσ̉ thành vị đại thần có quyền hành nhất trong triều, Đỗ Anh Vũ ngày càng trσ̉ nên kiêu ngạo, càn rσ̃. Ngay giữa triều Anh Vũ vẫn nghênh ngang khoát tay, lừ mᾰ́t để ra hiệu lệnh sai bảo các quan. Y lại luôn để ý từng ly từng tí lỗi lầm của các quan để chỉ trích, khiển phạt. Các quan đều sσ̣ quyền thế của y, chỉ còn biết ngầm than thσ̉ vσ́i nhau.

Không thể chịu nổi sự hống hách của Đỗ Anh Vũ, một nhóm quan lại đã cấu kết vσ́i nhau âm mưu diệt trừ y. Khσ̉i đầu nhóm đã liên kết đưσ̣c: Điện tiền đô chỉ huy sứ Vũ Đái, Hỏa đầu đô Quảng Vũ là Lưσng Thưσ̣ng Cá, Hỏa đầu đô Ngọc Giai là Đồng Lσ̣i, Nội thị Đỗ Ất cùng đám tôn thất Trí Minh vưσng, Bảo Ninh hầu, Phò mã lang Dưσng Tự Minh.

Mấy ngày sau họ đã bí mật gᾰ̣p nhau σ̉ nhà Bảo Ninh hầu. Sau khi chào mừng mọi ngưσ̀i, Bảo Ninh hầu nói:

– Tên gian thần Đỗ Anh Vũ ngày càng lᾰng loàn không ai chịu đưσ̣c. Hôm nay chúng ta gᾰ̣p nhau σ̉ đây cũng chính là để lo vụ đó. Có phải chúng ta sẽ cùng nhau soạn một tσ̀ sσ́ hạch tội Đỗ Anh Vũ rồi cùng ký tên để dâng lên vua không?

Nội thị Đỗ Ất lᾰ́c đầu nói:

– Trưσ́c đây đã có nhiều vị dâng sσ́ vạch tội y nhưng đều bị Lê thái hậu dìm hết. Thái hậu lại còn trao các sσ́ vạch tội ấy cho Anh Vũ xem nữa. Vì vậy các vị vạch tội y đã lần lưσ̣t bị Anh Vũ làm hại sạch. Tôi nghĩ chúng ta phải làm cách gì khác chứ việc dâng sσ́ thì chᾰ́c khó kết quả mà rất nguy hiểm.

Điện tiền đô chỉ huy sứ Vũ Đái nói:

– Việc dâng sσ́ hạch tội quả thật rất khó kết quả. Ký sσ́ mà dâng lên nào khác chuyện đem thịt nộp cho cọp? Vua tức là Lê thái hậu mà Lê thái hậu tức là Đỗ Anh Vũ, đó là nỗi khổ của bọn ta. Chúng ta phải tìm cách nào ly gián đưσ̣c ba ngưσ̀i ấy tách khỏi nhau mσ́i hi vọng thành việc. Mong quí vị suy nghĩ xem có mưu kế nào có thể làm đưσ̣c không?

Hỏa đầu đô Tả Hưng Thánh là Nguyễn Dưσng nói:

– Dâng sσ́ thì không thể tσ́i vua. Quyết định tối hậu thì không thể qua Lê thái hậu. Như vậy thì bao giσ̀ chúng ta mσ́i diệt trừ đưσ̣c tên gian thần ấy? Mà không diệt đưσ̣c y thì y lại tỉa lần chúng ta hết. Bất nhập hổ huyệt an đᾰ́c hổ tử, ta phải làm bạo mσ́i xong. Phải nhân lúc bất ngσ̀ đưa quân đến cửa Việt Thành áp lực khiến vua hạ chiếu bᾰ́t Anh Vũ mσ́i đưσ̣c. Ngoài cách này không còn cách nào khác.

Mọi ngưσ̀i đều tán thành ý kiến đó.

Thế rồi họ đem quân đến vây ngoài cửa Việt Thành, Vũ Đái hô lσ́n cho vua nghe:

– Anh Vũ ra vào cấm đình làm nhiều điều ô uế, tiếng xấu đồn ra ngoài, không tội gì to bᾰ̀ng. Bọn thần xin trừ đi để khỏi mối lo về sau.

Vua Anh Tông sσ̣ hãi, bèn hạ chiếu sai cấm quân đến bᾰ́t Đỗ Anh Vũ trói giam σ̉ hành lang Tả Hưng Thánh, giao cho Đình úy tra xét.

Lê thái hậu thấy Anh Vũ bị bᾰ́t giam không dám công khai can thiệp. Bà sai ngưσ̀i cứ đúng bữa mang cσm đến cho Anh Vũ dùng. Hôm sau Anh Vũ cậy một ngưσ̀i lính ngục đến thưa vσ́i quan Điền tiền Vũ Đái xin cho y đưσ̣c gᾰ̣p mᾰ̣t để bày tỏ một việc. Vũ Đái liền nạt:

– Bày tỏ cái gì nữa? Cứ σ̉ đó đσ̣i Đình úy tra xét.

– Bẩm, ông ta có gσ̉i cho tưσ́ng quân một phong thư, tiểu tốt xin dâng ngài.

Tên lính lấy phong thư ra dâng Vũ Đái. Đọc thư xong Vũ Đái bảo:

– Ngưσi về bảo y cứ đσ̣i đấy.

Hôm sau Vũ Đái cùng Lưσng Thưσ̣ng Cá, Nguyễn Dưσng đến kiểm tra chỗ giam Anh Vũ. Thấy Anh Vũ đưσ̣c giam riêng σ̉ một phòng khá sạch sẽ, không bị gông xiềng trói buộc gì cả, Nguyễn Dưσng nói vσ́i viên quản ngục:

– Ở tù mà thoải mái vậy sao? Anh phải xiềng nó lại và cho canh giữ thật kỹ. Nó mà thoát đưσ̣c thì anh mang họa đấy.

Vũ Đái nói:

– Nó chưa có án mà. Dù sao trưσ́c đây nó cũng là một vị quan của triều đình. Ta cũng nên châm chưσ́c cho nó một tí.

Thấy Vũ Đái tỏ vẻ nhẹ tay vσ́i Anh Vũ, Nguyễn Dưσng cũng hσi bực mình. Khi Nguyễn Dưσng trσ̉ về nhà thì gᾰ̣p một tên lính ngục cũng vừa đến. Dưσng hỏi:

– Ngưσi đến đây có việc gì?

– Bẩm, ông Anh Vũ nhσ̀ tiểu tốt dâng quan một phong thư.

– Về đi. Không thư từ gì hết.

Thấy tên lính ngần ngại chưa chịu đi, Nguyễn Dưσng nạt:

– Ta bảo về đi, ngưσi nghe không?

Tên lính dùng dᾰ̀ng giây lát lại thưa:

– Bẩm, ông ấy cậy con mang cho quan một chút quà để quan uống trà…

Tên lính vừa nói vừa lo le cái hộp nhỏ ra. Nguyễn Dưσng nổi giận quát:

– Anh Vũ σ̉ trong ngục làm gì có thứ ấy? Ngưσi là lính ngục mà dám đến nhà tội nhân lấy của hối lộ hả? Vàng bạc ấy σ̉ đâu ra thế? Dám lấy vàng bạc để mua chuộc ta hả? Ngưσ̀i đâu! Hãy bᾰ́t giữ tên này cho ta!

Tên lính hoảng sσ̣ vội sụp xuống lạy:

– Xin quan lσ́n tha thứ. Tiểu tốt đâu dám đến nhà tội nhân. Số vàng bạc tội nhân có đưσ̣c là do ngưσ̀i mang cσm để trong giỏ cσm đưa vào.

Nguyễn Dưσng nghe tên lính ngục nói vậy mᾰ̣t giận hầm hầm kêu lên:

– Thế này thì chết hết cả đám rồi! Hèn gì mà từ quan đến lính mᾰ̣t nào mᾰ̣t nấy đều tỏ vẻ độ lưσ̣ng vσ́i thᾰ̀ng tù ấy. Ta phải trσ̉ lại ngục ngay để tự giải quyết chuyện này mσ́i xong.

Khi trσ̉ lại nhà ngục Nguyễn Dưσng gᾰ̣p nhiều bạn đồng liêu cũng đang σ̉ đó. Ông nói lσ́n:

– Nếu các ông tham của đút, tôi vσ́i các ông tất không thoát khỏi tay Anh Vũ đâu! Chi bᾰ̀ng cứ giết nó trưσ́c đi cho khỏi tai họa về sau.

Nguyễn Dưσng cầm cây giáo xᾰm xᾰm định vào giết Anh Vũ. Đô Tả Hưng là Đàm Dĩ Mông vội ôm Dưσng, giật lấy cây giáo, ngᾰn rᾰ̀ng:

– Điện tiền bảo Anh Vũ đáng tội chết, nhưng phải đσ̣i mệnh lệnh của vua, không nên tự tiện.

Nguyễn Dưσng không thực hiện đưσ̣c ý định nổi giận chửi:

– Điện tiền Vũ Cứt chứ không phải Vũ Đái! Sao lại tham của đút mà không tiếc mạng mình? Rồi các ông sẽ đưσ̣c chứng kiến cảnh Anh Vũ nó trả thù như thế nào.

Nói xong tự biết mình không khỏi chết, Nguyễn Dưσng nhảy xuống một cái giếng tự tử.

*

Khi vua xét án vụ án trên, nhσ̀ có Lê thái hậu che chσ̉, Anh Vũ không bị giết mà chỉ bị đày làm Cảo điền nhi tức phu làm ruộng cho nhà nưσ́c. Thái hậu vẫn lo buồn, lại cố nghĩ cách để cứu Anh Vũ. Bà bày kế mσ̉ những hội lσ́n để giảm án cho tội nhân. Sau mấy lần giảm án, Anh Vũ đưσ̣c tha. Không bao lâu sau Anh Vũ lại đưσ̣c phục hồi chức Thái úy phụ chính như trưσ́c.

Trσ̉ lại nᾰ́m quyền hành, Anh Vũ chuẩn bị cuộc trả thù rất chu đáo. Sσ̣ khi sai quan quân đi bᾰ́t bσ́ phần nhiều không đưσ̣c như ý, Anh Vũ dâng hσn một trᾰm thủ hạ để làm đô Phụng quốc vệ. Ngưσ̀i nào phạm tội đều giao cho đô Phụng quốc vệ đi bᾰ́t.

Tháng 10 nᾰm 1140, Anh Vũ mật tâu vσ́i vua:

– Trưσ́c kia bọn Vũ Đái tự tiện đem cấm quân xông vào cung đình, tội ấy không gì to bᾰ̀ng. Nếu không sσ́m trừng trị, sσ̣ một ngày kia sẽ sinh biến, hậu quả không thể lưσ̀ng đưσ̣c.

Vua chᾰ̉ng biết gì cả nên chuẩn tâu. Thế là Anh Vũ sai đô Phụng quốc vệ đi bᾰ́t bọn Vũ Đái giam vào ngục để trị tội. Vua lại hạ chiếu giáng Trí Minh vưσng xuống tưσ́c hầu, Bảo Ninh hầu xuống tưσ́c minh tự, Bảo Thᾰ́ng hầu xuống tưσ́c phụng chức. Bọn Nội thị Đỗ Ất gồm 5 ngưσ̀i bị xử “thưσ̣ng mộc mã”, tức là bị đóng đinh lên tấm ván, đưa đi bêu chσ̣ rồi đem ra pháp trưσ̀ng tùng xẻo. Bọn Hỏa đầu đô Ngọc Giai là Đồng Lσ̣i gồm 8 ngưσ̀i bị đem chém σ̉ chσ̣ Tây Giai. Bọn Điện tiền đô chỉ huy sứ Vũ Đái gồm 20 ngưσ̀i bị chém bêu đầu σ̉ các bến sông. Bọn Phò mã lang Dưσng Tự Minh gồm 30 ngưσ̀i bị tội đày đi vùng độc địa xa xôi. Những ngưσ̀i dự mưu khác đều bị đồ làm điền hoành, khao giáp (làm lao dịch trong quân đội).

Hạ thủ xong đám ngưσ̀i thù cũ, Đỗ Anh Vũ càng tha hồ thao túng triều đình. Biết mình không đưσ̣c lòng ngưσ̀i, để đề phòng một vụ Vũ Đái thứ hai, Anh Vũ xúi vua hạ chiếu:

– Cấm các quan không đưσ̣c tự tiện vào trong cung, ai phạm phải sẽ bị xử tử. Ngưσ̀i canh giữ không cẩn thận để ngưσ̀i khác vào trong cung cũng bị tội như thế.

– Cấm các quan trong triều không đưσ̣c đi lại nhà các vưσng hầu. Ở trong cung cấm không đưσ̣c hội họp nhau nᾰm ba ngưσ̀i để bàn luận, chê bai, ai phạm bị trị tội. Kẻ nào phạm việc qua lại bên ngoài phía đầu hành lang chứa khí giσ́i của đô Phụng quốc vệ bị xử 80 trưσ̣ng, tội đồ. Nếu vào trong hành lang ấy sẽ bị xử tử. Lính Phụng quốc vệ σ̉ trong hành lang ấy có chiếu chỉ mσ́i đưσ̣c cầm khí giσ́i, không có chiếu chỉ mà tự tiện mang khí giσ́i đi quá xa ra ngoài phía đầu hành lang cũng bị xử tử.

Tháng 3 nᾰm 1158, quan Tả ty Nguyễn Quốc Dĩ đi sứ nưσ́c Tống về tâu vσ́i vua:

– Thần sang nưσ́c Tống thấy σ̉ giữa sân vua có đᾰ̣t cái hòm bᾰ̀ng đồng để nhận các chưσng tấu của bốn phưσng, thần xin bᾰ́t chưσ́c mà làm như thế để bề trên rõ đưσ̣c tình ngưσ̀i dưσ́i.

Vua chuẩn y, cho đᾰ̣t cái hòm giữa sân để ai muốn trình bày việc gì thì bỏ thư vào hòm ấy.

Bấy giσ̀ có ngưσ̀i bỏ thư nᾰ̣c danh nói Anh Vũ làm loạn. Tìm xét không biết tác giả bức thư là ai, Anh Vũ bèn vu cho Nguyễn Quốc Dĩ làm, đày Quốc Dĩ lên trại Qui Hóa. Không bao lâu vua hối hận gọi Quốc Dĩ về. Anh Vũ sσ̣ vua tha Quốc Dĩ sẽ bất lσ̣i cho mình bèn đưa cho Quốc Dĩ một hũ rưσ̣u có thuốc độc. Quốc Dĩ tự biết không khỏi bị hại, bèn uống rưσ̣u độc chết.

Cũng may cho triều đình nhà Lý, chỉ nửa nᾰm sau vụ đó Anh Vũ lâm bệnh mà mất.

Cái chết của Anh Vũ đã làm cho Lê thái hậu mất hết mọi sinh thú. Có lẽ bà dần nhận biết mình đã giúp Anh Vũ gây tội lỗi vσ́i triều đình quá nhiều, lại xấu hổ chuyện mình đã vưσ́ng vào một mối tình bất chính, bà đã âm thầm rút vào bóng tối. Từ đó không thấy sử sách nhᾰ́c nhσ̉ thêm gì về bà nữa.

Vưσng Phi Đᾰ̣ng Thị Huệ đσ̀i Lê Trịnh

Đᾰ̣ng Thị Huệ ngưσ̀i làng Phù Đổng, con gái của một ông đồ nghèo. Mẹ mất sσ́m, mσ́i lên mưσ̀i Thị Huệ đã phải đi hái chè mưσ́n để giúp đσ̃ gia đình. Mσ́i 15 tuổi Thị Huệ đã lộ dần một tấm nhan sᾰ́c hσn ngưσ̀i. Vốn tính thông minh, ưa học hỏi, tìm hiểu, lại nhσ̀ cha hôm sσ́m dạy bảo, Thị Huệ cũng thu thập đưσ̣c ít nhiều kiến thức về cuộc đσ̀i. Điều làm Thị Huệ lo âu nhất là nàng có một đứa em trai tên Mậu Lân tánh tình rất hung dữ, ngỗ ngưσ̣c. Càng lσ́n Mậu Lân càng ham chσi, hoang đàng chᾰ̉ng chịu học hành, cũng chᾰ̉ng chịu tập tành làm ᾰn. Gia đình ông đồ rất khốn đốn vì đứa con bất trị này.

Bấy giσ̀ là đσ̀i Lê Hiển Tông, chúa Trịnh Sâm đang cầm quyền chính. Khi còn là thế tử, chúa đã ᾰn nᾰ̀m vσ́i một cung tần tên Dưσng Ngọc Hoan. Cung tần này đã sinh cho thế tử một con trai đᾰ̣t tên Trịnh Tông (1763). Nhưng vì không yêu Dưσng Ngọc Hoan nên thế tử vẫn để trống ngôi vσ̣ cả. Sau nầ̀y, khi đã lên ngôi chúa (1767), chúa vẫn chᾰ̉ng quan tâm gì tσ́i mẹ con Ngọc Hoan. Mấy nᾰm sau chúa mê đᾰ́m Trần Thị Vịnh, phong bà này làm tiệp dư. Bà tiệp dư này mᾰ́c chứng ít ham muốn, sống vσ́i chúa gần hai nᾰm mà chᾰ̉ng con cái gì nên bà cũng chᾰ̉ng hi vọng gì σ̉ ngôi chính phi. Hσn nữa, chúa là ngưσ̀i đàn ông cuồng yêu mà lại chỉ chuyên yêu một mình bà nên bà cũng hσi ngán. Nhân một lần về thᾰm quê, tình cσ̀ Thị Vịnh gᾰ̣p đưσ̣c cô hái chè Đᾰ̣ng Thị Huệ. Thấy Thị Huệ xinh đẹp hσn ngưσ̀i, bà tiệp dư dụ nàng về cung để hầu hạ bà. Vốn đã ngán ngẩm cuộc sống vất vả thiếu hụt triền miên, Thị Huệ vẫn đang mong một cσ hội đổi đσ̀i. Nay nghe bà tiệp dư ngọt ngào khuyên nhủ, nàng đồng ý ngay. Cha nàng không bᾰ̀ng lòng nhưng thấy con cưσng quyết quá ông đành buông xuôi. Dĩ nhiên là từ đó cuộc sống của gia đình ông cũng khá hσn.

Chỉ σ̉ vσ́i bà tiệp dư Thị Vịnh một thσ̀i gian ngᾰ́n, Thị Huệ đã hiểu nhiều về các lễ nghi khuôn phép trong cung.

Một hôm, bà tiệp dư sai Thị Huệ mang dâng chúa một khay hoa đẹp. Vừa thấy mᾰ̣t ngưσ̀i dâng hoa chúa đã sững sσ̀ nhìn không chσ́p mᾰ́t. Thế là chúa cho giữ Thị Huệ σ̉ lại phủ luôn. Tiệp dư Thị Vịnh thấy vậy cũng hài lòng vì bà vừa đσ̃ chịu gánh nᾰ̣ng vừa có σn vσ́i cả chúa lẫn Thị Huệ. Chúa đã σ̉ chung vσ́i Thị Huệ một nhà như kiểu vσ̣ chồng dân dᾶ. Xe cộ, áo quần, của Thị Huệ đều đưσ̣c phép sᾰ́m sửa sang trọng không kém gì của chúa cả. Thị Huệ nói gì chúa cũng nghe, khi quyết định việc gì chúa cũng hỏi ý nàng. Càng đưσ̣c chúa cưng chiều Thị Huệ càng lộng hành. Hễ có chuyện không vừa ý là Thị Huệ làm mày làm mᾰ̣t ngay khiến chúa nhiều phen phải xuống nưσ́c dỗ dành.

Nguyên chúa có một viên ngọc dạ quang vẫn xâu σ̉ trên đầu khᾰn làm đồ trang sức. Một lần Thị Huệ cầm lấy viên ngọc ấy mân mê, chúa nói:

– Nhẹ tay một chút kẻo nó xây xát mất.

Thị Huệ nổi giận ném viên ngọc xuống đất khóc:

– Làm gì vσ́i hạt ngọc này! Bất quá vào Quảng Nam kiếm hạt khác giả chúa là cùng. Sao chúa nσ̃ trọng của khinh ngưσ̀i đến thế?

Rồi nàng tự ý bỏ ra σ̉ cung khác. Chúa phải một phen vất vả dỗ dành nàng mσ́i chịu làm lành trσ̉ lại.

Khi Thị Huệ có thai, chúa sai ngưσ̀i đi lễ khᾰ́p trᾰm thần để cầu con thánh. Sau đó Thị Huệ sinh đưσ̣c một con trai (1777). Chúa thích ý quá, lấy ngay tên thuσ̉ nhỏ của chính mình mà đᾰ̣t tên cho con: Trịnh Cán. Trịnh Cán càng lσ́n lại càng tỏ ra thông minh dĩnh ngộ nên chúa càng yêu quí. Thấy chúa quá lạnh nhạt vσ́i mẹ con thái phi Dưσng Ngọc Hoan, Thị Huệ lại nẩy sinh tư tưσ̉ng giành ngôi thế tử cho con mình. Từ đó Thị Huệ cố mua chuộc cảm tình của một số quan lại trong triều để làm hậu thuẫn. Mᾰ̣t khác, bà cố tìm các tì vết của mẹ con cung tần Ngọc Hoan rồi thủ thỉ lại vσ́i chúa.

Trưσ́c đây chúa vốn có ngưσ̀i em cùng cha khác mẹ là Trịnh Lệ đã mưu cưσ́p ngôi chúa nhưng không thành. Mẹ của Trịnh Lệ họ Dưσng, quê σ̉ làng Long Phúc, huyện Thạch Hà lại là chị của cung tần Dưσng Ngọc Hoan. Đó là nguyên nhân đã khiến chúa ghét bỏ mẹ con Ngọc Hoan. Theo lệ cũ, đáng lẽ khi vưσng tử Trịnh Tông lên 12 thì phải cho ra σ̉ Đông cung. Nhưng khi các quan nhᾰ́c vσ́i chúa việc ấy, chúa đã không cho mà bᾰ́t vưσng tử phải ra σ̉ nhà riêng của quan a bảo Nguyễn Đĩnh. Như vậy là ngôi đông cung vẫn bỏ trống. Khi Trịnh Cán lên bốn thì Trịnh Tông đã mưσ̀i tám. Đa số các quan theo phép xưa, đều có vẻ nghiêng về Trịnh Tông. Thị Huệ biết vậy nên hết sức lo lᾰ́ng. Cuối cùng bà quyết định phải mua chuộc cho đưσ̣c một viên quan có danh vọng nhất đưσng thσ̀i để làm nσi nưσng dựa: Huy quận công Hoàng Đình Bảo (gọi tᾰ́t là Quận Huy).

Quận Huy nguyên là một danh tưσ́ng vᾰn võ toàn tài. Chúa Trịnh Doanh (thân phụ chúa Trịnh Sâmthưσng mến nên đã gả quận chúa Ngọc Vi cho Quận Huy. Lúc bấy giσ̀ Quận Huy đang đưσ̣c cử làm trấn thủ Nghệ An. Sau đó vì những ngưσ̀i ghen ghét bịa chuyện đồn đại Quận Huy có ý làm phản nên chúa cũng sinh lòng nghi ngσ̀. Thế là chúa bàn vσ́i hai viên quan thân tín là Nguyễn Khản và Nguyễn Đĩnh tìm cách loại trừ Quận Huy. Không ngσ̀ chuyện bí mật này lại lọt vào tai Đᾰ̣ng Thị Huệ. Nhân dịp quận chúa Ngọc Vi – vσ̣ của Đình Bảo về cung thᾰm thánh mẫu (mẹ chúa Trịnh Sâm), Thị Huệ đã tiết lộ việc này vσ́i bà. Quận chúa nghe sσ̣ quá vội trσ̉ về Nghệ An báo cho chồng hay. Quận Huy biết chuyện cũng sσ̣ hãi, liền nghĩ mưu để tự cứu. Sau cùng ông nghĩ chỉ có cách rσ̀i bỏ binh quyền mσ́i hi vọng thoát đưσ̣c lòng nghi kỵ của chúa. Quả nhiên, khi ông dâng thư xin trσ̉ về triều chúa chấp thuận ngay. Là ngưσ̀i suy nghĩ chín chᾰ́n, ông biết lòng ngưσ̀i hầu hết đang hưσ́ng về Trịnh Tông. Thị Huệ tuy đưσ̣c chúa yêu nhưng Trịnh Cán còn nhỏ quá, thiếu hậu thuẫn, khó làm nên việc. Chᾰ́c nhất là phải tìm đưσ̣c sự che chσ̉ của Trịnh Tông may ra đưσ̣c an toàn trong lúc này. Thế rồi Quận Huy cho đem vàng bạc đút lót cho các tay chân của Trịnh Tông để lấy lòng. Sau đó Quận Huy lại đem 100 lạng vàng và 10 tấm lụa Nam Kinh để làm lễ xin ra mᾰ́t Trịnh Tông. Nhưng Trịnh Tông sai trả đồ lễ lại và không tiếp. Vưσng tử lại nói vσ́i các thuộc hạ:

– Thᾰ̀ng giᾰ̣c ấy sao không σ̉ trấn làm phản mà lại vội về triều? Rồi đây ta sẽ tịch thu hết cả gia sản nhà nó, cần gì đồ lễ của nó bây giσ̀!

Quận Huy biết Trịnh Tông không dung mình bèn quyết ý phò Trịnh Cán. Ông đem ngôi nhà cũ của Hoàng Ngũ Phúc cho Trịnh Cán làm dinh thự. Từ đó trưσ́c mᾰ̣t chúa Thị Huệ luôn luôn nói tốt cho Quận Huy. Thế là chúa không còn nghi ngσ̀ Quận Huy nữa mà còn tín nhiệm đưa Quận Huy vào chính phủ (phủ chúa). Quận Huy đưσ̣c mσ̉ dinh Trung Nhuệ, coi việc trong phủ và kiêm lãnh chức trấn thủ Sσn Nam. Từ đó Quận Huy và Thị Huệ trong ngoài liên kết vσ́i nhau, thế lực nghiêng cả thiên hạ.

Từ khi Trịnh Cán ra đσ̀i, Trịnh Tông lúc nào cũng lo lᾰ́ng không yên. Ông cứ sσ̣ ngôi chúa sẽ lọt về tay Trịnh Cán. Vì thế, ông luôn thúc giục các thuộc hạ như Thế Thọ, Thẩm Thọ, Đàm Xuân Thụ, Vĩnh Vũ tìm mưu kế để ngᾰn chận chuyện ấy.

Rồi bất ngσ̀ chúa lâm bệnh, tình trạng ngày càng nguy kịch. Một hôm Trịnh Tông ngủ mσ thấy mình mᾰ̣c áo chầu chàm, đội mũ chữ đinh, đứng σ̉ phủ đưσ̀ng. Sáng dậy ông hoảng hốt nói vσ́i các thuộc hạ:

– Ta mσ như vậy chᾰ́c là điềm có tang rồi. Nay mai chᾰ́c trong cung sẽ có biến. Ta phải sσ́m lo liệu trưσ́c mσ́i đưσ̣c.

Bọn thuộc hạ liền khuyên Trịnh Tông ngầm chiêu mộ dũng sĩ, sᾰ́m sửa binh khí sᾰ̃n. Nếu trong cung xảy việc chᾰ̉ng lành thì cứ việc đóng chᾰ̣t cổng thành, giết Quận Huy, bᾰ́t giữ mẹ con Thị Huệ là xong. Mᾰ̣t khác lại thông báo vσ́i Nguyễn Khản, trấn thủ Sσn Tây và Nguyễn Khᾰ́c Tuân, trấn thủ Kinh Bᾰ́c đưa quân hai trấn về ép các quan phù lập Trịnh Tông lên làm chúa.

Trịnh Tông nghe lσ̀i, lo chuẩn bị sᾰ̃n mọi việc để chσ̀ thực hiện mưu kế đã định. Không ngσ̀ có tên Nguyễn Huy Bá phát giác đưσ̣c việc đó bèn báo vσ́i Thị Huệ. Nhᾰ̀m lúc ấy chúa cũng vừa khỏi bệnh. Chúa giận quá định sai ngưσ̀i đi trị tội tức khᾰ́c nhưng Quận Huy can:

-Vưσng tử Tông quả có lỗi nhưng vưσng tử dám làm chuyện to lσ́n như vậy là do hai viên trấn thủ Sσn Tây và Kinh Bᾰ́c chủ mưu. Nay hai viên ấy còn cầm quyền chỉ huy σ̉ ngoài, nếu vội vã trừng trị vưσng tử e sẽ có biến khác. Chᾰ̉ng bᾰ̀ng trưσ́c hết triệu hai viên ấy về triều bᾰ́t giam trưσ́c rồi tuyên bố tội trạng để trừng trị một thể.

Chúa nghe lσ̀i làm theo ý Quận Huy. Kết quả nhiều quan chức thuộc phe cánh Trịnh Tông kẻ phải uống thuốc độc, ngưσ̀i bị xử tử. Trong số đó bị xử oan ức cũng không ít. Riêng vưσng tử Trịnh Tông bị giáng làm con út. Thánh mẫu thấy Trịnh Tông đã trưσ̉ng thành trong khi Trịnh Cán còn quá nhỏ, lại bệnh hoạn èo uột đâm lo lᾰ́ng nói vσ́i chúa:

– Vσ́i ta thì Tông hay Cán cũng là cháu cả. Ta mong chúa hãy nghĩ đến tôn miếu xã tᾰ́c, tạm dành ngôi đông cung lại đó, may ra Tông nó hối hận thì tốt, còn không, đσ̣i Cán khôn lσ́n hãy lập trưσ̉ng cũng đưσ̣c.

Chúa đáp:

– Tông vσ́i Cán đối vσ́i mẹ là cháu chưa bᾰ́ng đối vσ́i tôi là con. Biết con chᾰ̉ng ai bᾰ̀ng cha. Nếu không sσ́m định ngưσ̀i truyền ngôi bọn tiểu nhân sẽ sinh dòm ngó. Nếu bệnh Cán không khỏi, thà lập Quể quận công Trịnh Bồng, trả lại ngôi cho dòng chính chứ không thể giao cho thᾰ̀ng con bất hiếu để nó làm hỏng cσ nghiệp của tổ tiên.

Để tuyệt lòng ngưσ̀i hưσ́ng về Trịnh Tông, chúa chính thức lập Trịnh Cán làm thế tử. Vì bất bình vσ́i vụ phế Tông lập Cán này, trong dân chúng lại lan truyền câu ca dao:

Đục cùn phải giữ lấy tông,
Đục long, cán gᾶy còn mong nỗi gì?”

Từ đó phe cánh của Thị Huệ càng ngày càng mạnh.

Nguyên Thị Huệ có một ngưσ̀i em trai tên Đᾰ̣ng Mậu Lân bản tánh rất hung bạo. Từ khi Thị Huệ đưσ̣c chúa mê đᾰ́m, Mậu Lân dựa thế chị, lập bè lập đảng ngang ngưσ̣c giết ngưσ̀i, cưσ́p đất, hiếp dâm bất cứ phụ nữ nào hᾰ́n muốn, coi phép nưσ́c không ra gì cả. Ai cũng sσ̣ hᾰ́n như sσ̣ cọp. Vì sσ̣ oai Thị Huệ, quan quân cũng chᾰ̉ng ai dám ra tay trừng trị. Thị Huệ lại còn xin chúa gả quận chúa Ngọc Lan cho hᾰ́n. Ngọc Lan là con gái thứ hai của chúa, thanh cảnh, yếu đuối, chúa rất yêu chiều. Các quan hàng công thần, quí tộc nhiều ngưσ̀i đã tσ́i cầu hôn nhưng chúa chưa hứa gả cho ai. Nay Thị Huệ cầu hôn cho em trai, chúa sσ̣ mất lòng, bất đᾰ́c dĩ phải gưσ̣ng nhận lσ̀i.

Chúa hứa gả con nhưng rất áy náy vì biết Ngọc Lan yếu đuối, mảnh khảnh khó mà chịu nổi một tên đàn ông cưσ̀ng bạo như thế. Khi đưa quận chúa về nhà Mậu Lân, lấy cσ́ quận chúa chưa lên đậu lên sσ̉i, chưa cho phép Mậu Lân đưσ̣c gần gũi. Ngoài việc sai viên quan a bảo cùng nhiều thị tì theo hầu quận chúa, chúa còn sai Sử Trung hầu theo để làm giám chế.

Lần nào muốn đến vσ́i quận chúa Mậu Lân cũng bị Sử Trung ngᾰn cản. Một lần hᾰ́n nổi khùng lên nói vσ́i Sử Trung:

– Chúa bảo con gái chúa là tiên dưσ́i trần, nhưng ta coi ra, thật không bᾰ̀ng con bé xách giày nhà ta, quí hóa gì. Ta chᾰ̉ng ham gì nhan sᾰ́c của nó, nhưng tốn kém hết bao nhiêu tiền mσ́i lấy đưσ̣c một con vσ̣. Nếu không ra hồn thì cũng phải vần cho nó một trận cho nẫu nhừ ra bùn để đền đᾰ́p lại phí tổn rồi sẽ tống cổ nó đi. Còn mày nếu muốn sống hãy tìm nẻo mà cút. Nếu không, đừng trách ta không báo trưσ́c.

– Đó là mật chỉ của chúa thưσ̣ng, không phải tôi dám làm như vậy.

– Mày thử hỏi chúa, nếu chúa σ̉ vào địa vị tao chúa có nhịn đưσ̣c không?

– Quan lσ́n không nên quá lσ̀i như vậy. Nhà chúa không thể so sánh vσ́i ngưσ̀i thưσ̀ng.

– À, mày đem chúa để dọa tao hả? Chúa là cái quái gì?

Dứt lσ̀i, Mậu Lân tuốt gưσm chém Sử Trung chết tại chỗ. Hᾰ́n lại truyền đóng chᾰ̣t cửa dinh không cho ai ra vào, định ngầm thủ tiêu cái thây Sử Trung.

Quận chúa biết chuyện sσ̣ quá, sai một thị tì lén chui qua một lỗ hổng chạy về phủ chúa báo tin. Chúa nổi giận sai quan hầu dẫn một toán quân đến bᾰ́t Mậu Lân. Hᾰ́n cầm gưσm lᾰm lᾰm đứng trưσ́c cửa dinh dọa:

-Đứa nào muốn chết cứ tσ́i đây!

Chúa phải sai Quận Huy đi bᾰ́t Mậu Lân. Thấy em mình khó thoát tội chết, Tuyên Phi khóc lóc lạy lục chúa xin cho mình đưσ̣c chết thế. Bất đᾰ́c dĩ, chúa chỉ đày Mậu Lân đi châu xa.

Nᾰm 1782 chúa lâm bệnh nᾰ̣ng, một mình Thị Huệ luôn σ̉ cạnh sᾰn sóc cho chúa. Khi bệnh đã đến hồi kịch liệt, Thị Huệ nói vσ́i chúa:

– Thiếp thσ̀ chúa thưσ̣ng, nhσ̀ σn đưσ̣c chúa quá thưσng yêu thành ra nhiều kẻ thù ghét. Không biết rồi đây mẹ con thiếp sẽ gσ̉i thân vào đâu?

Chúa an ủi:

– Thế tử đã đưσ̣c lên ngôi đông cung, nưσ́c là nưσ́c của nó. Rồi đây khanh sẽ làm mẹ cả thiên hạ, còn ai thay đổi đưσ̣c?

– Sσ̣ không dự định trưσ́c, đến lúc tình thế khẩn cấp ngưσ̀i khác có thể cưσ́p mất.

Lúc ấy cũng có Quận Huy σ̉ đó, chúa nói vσ́i Quận Huy:

– Sau này ngưσi cần hết sức giúp đσ̃ chính cung và thế tử cho ta yên lòng.

Quận Huy thưa:

– Tôi đâu dám chᾰ̉ng hết lòng vì chuyện này. Nhưng lúc này chúa còn tỉnh táo, xin hãy kịp thσ̀i truyền mệnh lệnh cho thế tử Cán nối ngôi và lập chính cung làm vưσng phi cùng coi việc nước để cho có mệnh lệnh sᾰ̃n sàng.

– Phải đấy! Khanh cần làm phụ chính cho vưσng tử.

Quận Huy xin chúa triệu thêm 6 vị trọng thần có uy tín cùng nhận cố mệnh của chúa để cùng nhau gánh vác việc triều chính. Chúa bᾰ̀ng lòng. Quan thiêm sai Nhữ Công Điền đưσ̣c cử soạn thảo sᾰ́c phong Thị Huệ làm Tuyên phi. Chúa gσ̉i gᾰ́m con côi Trịnh Cán cho 7 vị đại thần xong thì qua đσ̀i, thọ 44 tuổi. Quận Huy một mᾰ̣t cᾰ́t đᾰ̣t các quan lo việc tang lễ, một mᾰ̣t sai Thùy Trung hầu sao lấy mấy bản thư cố mệnh và từ sách phong Tuyên phi đưa ra chính phủ để dâng lên vua Lê.

Ngay hôm đó, vua Lê hạ sᾰ́c dụ lập thế tử Trịnh Cán làm Điện Đô vưσng.

Trịnh Cán giữ ngôi chúa đưσng nhiên Tuyên phi trσ̉ thành ngưσ̀i chủ cán trong phủ. Trong 7 viên đại thần chịu cố mệnh Tuyên phi lại tín nhiệm Quận Huy hσn ai hết. Mọi việc Tuyên phi thưσ̀ng chỉ bàn vσ́i Quận Huy rồi quyết định. Dần dần việc này gây nên mối nghi ngσ̀ trong thiên hạ. Ngưσ̀i ta hay tụm nᾰm tụm ba trạo vấn đề như chúa còn nhỏ lại hay ốm đau e trong cung sᾰ́p có biến. Hoᾰ̣c Tuyên phi sᾰ́p dâng cσ nghiệp họ Trịnh cho Quận Huy… Những câu ca dao khích động lòng ngưσ̀i cũng đưσ̣c lan truyền như:

Sáu quan cố mệnh ngẩn ngσ,
Để cho Huy Quận vào rσ̀ chính cung” hoᾰ̣c
Ba quân có mᾰ́t như mσ̀,
Để cho Huy Quận vào rσ̀ chính cung” .

Quận Huy nghe chuyện như vậy liền sai quan đề lĩnh quân vụ dùng biện pháp mạnh để trị những kẻ phao tin nhảm làm dân chúng càng xôn xao. Nhóm tay chân cũ của Trịnh Tông thấy lòng dân hoang mang như vậy đã không bỏ lσ̃ cσ hội, xúi giục Trịnh Tông âm mưu đảo chánh. Trịnh Tông sai một bộ thuộc tên Dự Vũ làm một bữa cσm rưσ̣u mσ̀i bọn biện lại trong đám thân quân đến đánh chén rồi nói:

– Vưσng tử Tông vốn chᾰ̉ng có tội gì nhưng bị mụ đàn bà họ Đᾰ̣ng ác nghiệt mê hoᾰ̣c tiên chúa vu tội hãm hại để cưσ́p ngôi. Quận Huy có lòng phản nghịch lại hùa vσ́i mụ gây ra việc bỏ ngưσ̀i này lập ngưσ̀i kia để hᾰ́n làm phụ chính cho tiện việc cưσ́p nưσ́c. Nay tân chúa bị bệnh nᾰ̣ng, sự nguy biến chỉ trong sσ́m tối. Không biết rồi đây cσ nghiệp nhà chúa sẽ do ai làm chủ? Ba quân đều là ngưσ̀i σ̉ đất “thang mộc” (Thanh, Nghệ), ai cũng sᾰ̃n lòng trung nghĩa. Nếu anh em còn nghĩ tσ́i cái σn của nhà chúa nuôi nấng trong hai trᾰm nᾰm, hãy một lòng giúp đσ̃ nhà chúa.

Bọn biện lại đồng loạt nói:

– Chúng tôi vẫn sᾰ̃n có bụng ấy nhưng còn ngại vưσng tử không chịu. Nay đã là ý của vưσng tử thì việc đó đâu khó gì.

Thế rồi họ ngầm đi báo cho nhau hẹn họp nhau σ̉ chùa Khán Sσn để bàn chuyện. Mọi ngưσ̀i đều đồng lòng nhưng chưa biết khσ̉i sự như thế nào cho ổn. Viên biện lại Bᾰ̀ng Vũ tình nguyện sẽ nhân lúc cúng cσm sáng cho chúa, y sẽ đánh một hồi trống trong phủ làm hiệu rồi tất cả ập vào giết Quận Huy. Ý kiến của Bᾰ̀ng Vũ rất đưσ̣c chúng quân hoan nghênh. Viên thiêm tri binh phiên Trần Hữu Cầu lại soạn một tσ̀ hịch “Ba quân phù chính” đem dán khᾰ́p nσi. Cuối cùng họ đã thực hiện ý kiến của Bᾰ̀ng Vũ. Kết quả là Quận Huy bị giết trưσ́c sân phủ chúa.

Giết Quận Huy xong quân sĩ reo hò kéo đến nhà Tả Xuyên rưσ́c vưσng tử Trịnh Tông phò lên phủ đưσ̀ng rồi tôn lên ngôi chúa, lấy hiệu là Đoan Nam vưσng. Thế là Cung tần họ Dưσng, mẹ Trịnh Tông trσ̉ thành thái phi.

Sau cuộc lễ mừng tân chúa các quan mσ́i đem đạo sᾰ́c của vua Lê và tσ̀ chỉ của thánh mẫu dụ ba quân về việc phò lập chúa tσ́i dán σ̉ các cửa. Những tσ̀ ấy đều là tạm thσ̀i thảo ra nhưng đưσ̣c gọi là những mệnh lệnh định sᾰ̃n.

Khi biết cuộc biến loạn xảy ra, Tuyên phi khiếp quá, bèn thay áo quần núp σ̉ hậu cung. Các gia thần của chúa Cán đều chạy trốn tứ tán. Quận Diễm Trần Xuân Huy cũng bồng chúa Cán lánh vào một nσi. Đến tối thánh mẫu mσ́i cho ngưσ̀i đi tìm Tuyên phi và chúa Cán về cung cho thay quần áo và ᾰn uống. Chúa Cán vì quá sσ̣ hãi không ᾰn uống gì đưσ̣c nên bệnh càng nᾰ̣ng. Đoan Nam vưσng bèn treo giải thưσ̉ng ai chữa khỏi cho chúa Cán sẽ đưσ̣c thưσ̉ng 100 lạng vàng và phong tưσ́c hầu. Thế nhưng chᾰ̉ng có ai nhận chữa cả.

Sau đó chúa Cán bị giáng làm Cung quốc công. Chᾰ̉ng bao lâu Cung quốc công Cán mất.

Bọn quân sĩ sau khi giết Quận Huy để lập Đoan Nam vưσng xong thì ỷ công luông tuồng hống hách không coi ai ra gì cả. Chúng phá nát dinh thự của Quận Huy xong lại phá nát nhà các vị quan mà chúng thù ghét. Ai ngᾰn trσ̉ hành động của chúng đều bị giết hết. Bất kể quan dân gì hễ thấy chúng đều phải lo lánh mᾰ̣t. Ngay cả các vị quan xử án cũng phải xử theo ý chúng, nếu không nghe thì tánh mạng hay nhà cửa quan án cũng tiêu vong. Dân chúng σ̉ trong vùng chúng đóng cũng bị chúng nhũng nhiễu ức hiếp mọi bề. Đoan Nam vưσng đành bất lực trưσ́c tình trạng ấy. Ngưσ̀i đưσng thσ̀i gọi cuộc loạn này là “loạn kiêu binh”.

Khi chúa Cán đã bị truất, Dưσng thái phi sai bᾰ́t Thị Huệ đến trưσ́c mᾰ̣t mình mᾰ́ng nhiếc, kể tội, buộc Thị Huệ phải quì lạy nhận lỗi. Thị Huệ đã nhất định không chịu. Thái phi bèn sai hai thị nữ đứng kèm hai bên, níu tóc Thị Huệ rập đầu xuống đất. Nhưng Thị Huệ vẫn không chịu lạy và cũng chᾰ̉ng mσ̉ miệng kêu một lσ̀i. Dưσng thái phi giận quá, nhổ nưσ́c miếng vào mᾰ̣t, vào đầu Thị Huệ, đánh đập rất tàn nhẫn. Hành hạ xong bà cho nhốt Thị Huệ vào nhà Hộ tᾰng σ̉ vưσ̀n sau. Ở đây Thị Huệ vẫn bị tiếp tục hành hạ cực kỳ khổ sσ̉. Không chịu nổi, Thị Huệ đã lén trốn một lần nhưng không lọt. Từ đó càng bị giam giữ kỹ hσn.

Nᾰm sau, trong nhà thσ̀ σ̉ lᾰng Thịnh vưσng xảy ra một hiện tưσ̣ng lạ. Ngưσ̀i giữ lᾰng báo liền báo sự thể về cung. Dưσng thái phi liền mσ̀i một bà đồng vào hỏi ý. Bà đồng nói việc này hᾰ̉n do Tiên vưσng có điều gì đó không vừa ý. Nếu không sσ́m lo, còn có nhiều việc xấu sẽ xảy ra. Chúa và thái phi đâm ra lo sσ̣, bèn sai dâng lễ tạ tội và cho Thị Huệ phục hồi chức cung tần, đưa ra σ̉ lᾰng Tiên vưσng để sσ́m tối lo việc khói hưσng.

Đến ngày giỗ Đại tưσ̀ng, triều đình đã sᾰ́p xếp sᾰ̃n vị trí nhất định cho những ngưσ̀i sẽ cúng lạy Tiên vưσng tùy địa vị của họ. Thị Huệ đưσ̣c sᾰ́p chỗ quì σ̉ chiếu dành cho các cung tần. Nhưng tσ́i gần giσ̀ cúng vẫn chưa thấy Thị Huệ ra chiếu. Bất ngσ̀ Thị Huệ xuất hiện nhưng không vào chiếu cung tần mà lại bưσ́c hᾰ̉n vào chiếu chính phi mà quì làm các quan lo việc lễ nghi lúng túng không biết làm sao. Vị trưσ̉ng lễ đến giải thích và mσ̀i Thị Huệ về chiếu cung tần nhưng bà không chịu nghe. Hai cung nhân đưσ̣c lệnh vào dìu Thị Huệ đi nhưng bà đã đổ gục xuống, miệng ói máu ra chiếu. Thì ra Thị Huệ đã uống thuốc độc để chết theo chúa.

Lúc bấy giσ̀ Nguyễn Hữu Chỉnh đã theo Tây Sσn, nghe đưσ̣c tin này Chỉnh khen:

– Chết đưσ̣c lᾰ́m! Trưσ́c đây ta vẫn tưσ̉ng Tuyên phi chỉ có nhan sᾰ́c, không ngσ̀ bà ta cũng còn là một ngưσ̀i có khí tiết!

(Muốn theo dõi chuyện này để rõ hσn xin đọc cuốn tiểu thuyết lịch sử Hoàng Lê Nhất Thống Chí của Ngô Gia Vᾰn Phái và cuốn lịch sử ký sự Bà Chúa Chè của Nguyễn Triệu Luật).

Ngô Viết Trọng

Theo tongphuochiep