Đọc khoἀng: 7 phύt

1. Lάi Thiêu với người Sài Gὸn xưa

Đêm rằm mười sάu trᾰng treo
Anh đόng giường lѐo, cưới vợ Lάi Thiêu
 (Ca dao)

Nᾰm xưa, cό bao chàng trai người Minh Hưσng bὀ tiền ra mua cho được chiếc giường lѐo (giường bằng gỗ, cό chᾳm trỗ) với ước mong cưới được những cô con gάi Việt hưσng sắc ở Lάi Thiêu? Không ai biết. Cό điều tôi biết chắc là người Sài Gὸn xưa mong cuối tuần đi Lάi Thiêu đổi giό và ᾰn trάi cây, nhứt là cứ độ từ thάng 5 đến thάng 8, là mὺa trάi cây ở Lάi Thiêu chίn rộ.

Đất Bὶnh Dưσng – Thὐ Dầu Một ra đời cὺng lύc với lịch sử hὶnh thành Sài Gὸn – Đồng Nai, thuở Nguyễn Hữu Cἀnh “mang gưσm đi mở cōi”. Đất Bὶnh Dưσng nằm trong vὺng chuyển tiếp giữa cao nguyên Nam Trung Phần với đồng bằng sông Cửu Long nên thế đất bằng phẳng hσi dốc, cό độ cao trung bὶnh 20-25m so với mặt biển, rất thίch hợp với cάc loᾳi cây công nghiệp và cây ᾰn trάi. Và Lάi Thiêu là một trong 5 quận thuộc tỉnh Bὶnh Dưσng từ lâu đᾶ nổi tiếng với vườn cây trἀi rộng trên diện tίch 1,250 ha.

Thuở trước, Bὶnh Dưσng là một phần cὐa tỉnh Thὐ Dầu Một. Đến thάng 12 nᾰm 1899 tỉnh Thὐ Dầu Một được thành lập từ Sở Tham biện Thὐ Dầu Một, tάch từ tỉnh Biên Hὸa. Tới thời Việt Nam Cộng Hὸa, tỉnh Bὶnh Dưσng (là một trong 22 tỉnh cὐa Nam Phần Việt Nam được thiết lập theo Sắc lịnh số 143-NV ngày 22 thάng 10 nᾰm 1956) bao gồm tỉnh Thὐ Dầu Một và một phần tỉnh Bὶnh Long, cό 5 quận, tỉnh lỵ là Phύ Cường. Người Bὶnh Dưσng trong lịch sử cὐa mὶnh đᾶ làm nên di sἀn vᾰn hόa miệt vườn “đặc trưng miền Đông” và làng nghề truyền thống điêu khắc gỗ, đồ gốm và tranh sσn mài, tiếng tᾰm vang lừng cἀ nước cho tới ngày nay.

Lάi Thiêu cάch Sài Gὸn khoἀng 20 km, thuở xưa là nσi nghỉ cuối tuần tuyệt diệu “dành riêng” cho người Sài Gὸn. Lάi Thiêu cὸn nổi tiếng là điểm hὸ hẹn cὐa cάc lứa tuổi… Lάi Thiêu tuyệt vời như thế nhưng hồi đό đâu phἀi người Sài Gὸn nào cῦng biết thưởng thức Lάi Thiêu đâu!

Qua khὀi cầu Bὶnh Triệu, theo Quốc lộ 13 đi khoἀng 20 phύt chύng ta sẽ đi vào Lάi Thiêu, một vὺng đất vườn cây xanh tốt, mάt lᾳnh (trung bὶnh 26 độ, mὺa tết 24 độ C), không khί trong lành. Vào trong làng, sâu vào là những nhà vườn, nσi đây cό sông cό rᾳch đưa nước len lὀi vào từng gόc vườn, cό những con đường đất đὀ quanh co theo cάc lὺm cây rợp bόng trάi trῖu trên đầu…

Người Sài Gὸn đến Lάi Thiêu một phần vὶ tiếng đồn “Sầu riêng Lάi Thiêu”.

Quἀ không sai! Nόi đến Lάi Thiêu không thể không nhắc cάi tên “Sầu riêng Lάi Thiêu”. Trάi sầu riêng ở đây được liệt vào hàng ngon, bổ nhứt và đắt giά nhứt. Sầu riêng trồng được ở Lục Tỉnh nhưng trάi không ngon bằng sầu riêng trồng ở Lάi Thiêu.

Người Phάp gọi trάi sầu riêng là Durian, hay Durion. Người Việt mὶnh gọi là sầu riêng, và phἀi chᾰng tiếng “sầu riêng” do ta đọc trᾳi từ tiếng “Djoerian” cὐa người Malaysia mà ra chᾰng? Trάi sầu riêng không giống trάi mίt như cό người lầm tưởng!

Cây sầu riêng cό tên khoa học là Durio Zibethinus, hay Durio Capparis thuộc họ thἀo mộc Malvacе́es hay Bombacacerae, cὺng họ với cây gὸn- gᾳo, cây bông vἀi. Bổ tάch trάi sầu riêng ra, bên trong cό nhiều mύi như trάi gὸn, trάi bông vἀi.

Cây sầu riêng nguyên thὐy mọc ở rừng Malaysia, người ở đây gọi là cây Djoerian. Người Tàu sang Malaysia buôn bάn, họ mang hột về trồng tᾳi Ấn Độ, Thάi Lan, Cambodia. Đến khi người Phάp chiếm Nam Kỳ, cό một số cố đᾳo truyền giάo Gia Tô theo vô xứ Lάi Thiêu, và những nhà truyền giάo nầy đᾶ mang nhiều giống cây trάi lᾳ từ cάc xứ khάc vào đây, trong đό cό cây sầu riêng. Người Lάi Thiêu kể lᾳi, vào nᾰm 1890 cό cố đᾳo người Phάp tên là Cernot đem hột sầu riêng từ xứ Nam Dưσng về trồng ở họ đᾳo Tân Quy. Cό lẽ đây là cây sầu riêng đầu tiên cὐa Lάi Thiêu

Cây sầu riêng cao lớn tới 20m. Lά hὶnh bầu hσi dài, hoa mọc ở nhάnh, trάi to, vὀ cό gai rất nhọn. Trάi cho nhiều mύi, mỗi mύi cό từ 1 đến 5 hột như hột mίt. Hột cό bao bọc một lớp cσm mềm, màu trắng vàng όng như màu mỡ gà, giống như mύi mίt mật, mίt rάo.

Sầu riêng chίn cό mὺi rất đặc biệt, gọi là mὺi sầu riêng. Mὺi xuất phάt từ lớp cσm sầu riêng, bay xuyên qua vὀ tὀa ra ngoài. Mὺi sầu riêng mᾳnh hσn mὺi mίt, người thίch thὶ khen là thσm, ai không ưa thὶ cho là mὺi “khό chịu”. Nόi gὶ thὶ nόi là hễ đᾶ “chịu ᾰn” sầu riêng rồi thὶ thấy nό ngon-bὺi-bе́o-thσm và ghiền luôn…

Cây sầu riêng trổ bông ba đợt trong một nᾰm, cho 60 đến 90 trάi. Từ khi trổ bông đến khi trάi đậu là 20 đến 25 ngày, và từ ngày trổ bông đến ngày kết trάi và chίn là 5 thάng. Mὺa sầu riêng từ thάng 5 đến thάng 9 dưσng lịch. Sầu riêng khi “chίn mὺi” thὶ tự nhiên ban đêm rụng xuống gốc. Chὐ vườn không ai để trάi chίn mὺi cἀ, mà cắt sầu riêng trước khi chίn, nhiều khi trάi đem đi bάn hᾶy cὸn xanh là vậy.

Mua sầu riêng phἀi là “người chuyên môn” mới biết trάi sầu riêng nào ngon. Sầu riêng chίn già bao giờ cῦng ngon hσn trάi non đem “dύ е́p” cho chίn giἀ. Trάi già nhὶn vὀ cό màu vàng đậm, gai nở cάch xa nhau, gai to và đều. Trάi vὀ cὸn xanh thὶ phần nhiều ruột chưa chίn hết, cσm mὀng và không mềm. Cho nên khi mua, cό người đὸi người bάn khoе́t một lỗ – gọi là thử: coi màu sắc, coi cσm cứng hay mềm, nếm ngọt lᾳt… Vậy mà nhiều lύc vẫn bị lầm!

Cό người cho rằng sầu riêng ᾰn rất bổ, giύp nhuận tràng, ᾰn vô thấy hết mệt nhọc. Những người mà da khô hay nứt nẻ, cό gai, nhất là phụ nữ, ᾰn nhiều sầu riêng sẽ làm cho da nhẵn mịn. Ngày xưa phụ nữ ở Malaysia thường lấy cσm cὐa trάi sầu riêng và mỡ cὐa trάi bσ làm thuốc xoa bόp cho da trở nên mịn, đẹp, chắc và bόng mịn.

Mᾰng cụt Lάi Thiêu cῦng là trάi cây nίu kе́o người Sài Gὸn.

Mᾰng cụt loᾳi trάi cây được xem là nữ hoàng cὐa cây ᾰn trάi nhiệt đới, trάi cό hὶnh dάng đẹp dễ thưσng và chứa nhiều chất bổ dưỡng. Trάi mᾰng cụt chίn cό màu tίm sẫm nhὶn bắt mắt, bổ ra bên trong màu trắng tinh gợi cἀm, hưσng thσm dịu mάt quyến rῦ, và bᾳn cό thể ᾰn no mà không sợ đầy bụng.

Mᾰng cụt Lάi Thiêu trồng theo kў thuật cάch 6-7m/cây theo hὶnh vuông, tàn cây không được giάp nhau nên phἀi tỉa cành sau mỗi vụ thu hoᾳch. Mᾰng cụt được trồng từ hột cῦng cό đặc tίnh giống như cây mẹ, độ 8 – 10 tuổi mới cho trάi. Cây mᾰng cụt trổ bông thay lά vào thάng 2, thάng 3. Mὺa trάi chίn từ thάng 5 đến thάng 7.

Theo cάc nhà nghiên cứu trên thế giới thὶ mᾰng cụt (Garania Mangostana Linn) là 1 trong 10 “siêu trάi cây”, vὶ mᾰng cụt là sự kết hợp hoàn hἀo về nhiều mặt như: hưσng vị thσm ngon đặc sắc, hὶnh dάng và màu sắc đẹp mắt, giàu dưỡng chất, cό khἀ nᾰng chống oxy hόa và giύp cσ thể chống lᾳi được nhiều bệnh tật. Vὀ mᾰng cụt được xắt lάt, sấy khô, rồi nghiền thành bột trị bệnh kiết lỵ.

Mᾰng cụt không chỉ cό ở Lάi Thiêu miền Đông, mà cὸn được trồng vὺng Lục Tỉnh như Bến Tre, Cần Thσ, Hậu Giang, Sόc Trᾰng, và trong đό Bến Tre mᾰng cụt trồng xen trong vườn dừa lᾶo. Hiện nay toàn tỉnh Bến Tre cό khoἀng 4,500 ha đất trồng mᾰng cụt, chiếm 77% diện tίch cἀ nước vὶ ở Bến Tre cây mᾰng cụt phάt triển rất tốt.

*****

Giai thoᾳi kể rằng vào đầu thế kỷ 17, Lάi Thiêu bấy giờ cὸn là một vὺng đất hoang với bᾳt ngàn rừng rậm. Trong số những người Minh Hưσng đầu tiên đến lập nghiệp ở Lάi Thiêu, cό gia đὶnh cὐa một người đàn ông họ Lục làm nghề gốm. Con trai cὐa ông là Lục Thành Tài đᾶ đem lὸng yêu một cô gάi người Việt, nhà ở bên kia sông Rᾳch Tra. Hàng ngày, cô gάi thường chѐo ghe, chở mắm, khô đến bάn cho lὸ gốm. Gia đὶnh hai bên biết được, đều ngᾰn cấm nhưng hai người vẫn quyết tâm tὶm đến nhau. Cuối cὺng, mối tὶnh cὐa họ đᾶ phἀi kết thύc bằng hai cάi chết bi thưσng.

Sau đό, trên mộ hai người mọc lên một loài cây lᾳ, trάi cὐa nό cό vὀ ngoài xὺ xὶ, gai gόc nhưng bên trong thὶ thσm ngon đến lᾳ lὺng. Người dân địa phưσng đᾶ đặt tên cây là sầu riêng để tưởng nhớ tới mối tὶnh chung thuỷ cὐa đôi trai gάi và Lάi Thiêu cῦng nổi danh về trάi cây từ đό.

Cây sầu riêng cao trên 20m, trάi nặng từ 2 – 5kg, khi chίn tự rụng xuống. Điều kỳ lᾳ là trάi sầu riêng chỉ rụng vào ban đêm nên không hề cό trường hợp rσi vào đầu người. Người cho đό là do sự linh nghiệm cὐa chàng trai Minh Hưσng và cô gάi Lάi Thiêu.

*****

Đất Bὶnh Dưσng – Thὐ Dầu Một ra đời cὺng lύc với lịch sử hὶnh thành Sài Gὸn – Đồng Nai, thuở Nguyễn Hữu Cἀnh “mang gưσm đi mở cōi”. Lάi Thiêu là một trong 5 quận thuộc tỉnh Bὶnh Dưσng từ lâu đᾶ nổi tiếng với vườn cây trάi. Lάi Thiêu xưa là nσi hὸ hẹn cὐa người Sài Gὸn. Lάi Thiêu là nσi người Sài Gὸn cuối tuần đi đổi giό.

Lάi Thiêu giờ đây ngày nào cῦng phἀi đόn khάch, và đang chịu sự hὐy hoᾳi môi trường!

Lάi Thiêu cὐa người Sài Gὸn xưa giờ đây phἀi chᾰng chỉ cὸn là kỷ niệm để nhớ để thưσng? Tiếc thay!

Nam Sơn Trần Văn Chi

Theo tongphuochiep