Đọc khoἀng: 8 phύt

Thσ̀i mσ́i nᾰm nhất, chân ưσ́t chân ráo lên Hà Nội học đại học, ông anh mình quen đưa mình đi cafe dᾰ̣n dò nhiều thứ và kết thúc buổi hôm đó bᾰ̀ng câu “Mày làm gì thì làm, nhưng đừng có chσi vσ́i dân Thanh Hóa”. Bây giσ̀ thì ông ấy đã cưσ́i vσ̣, là ngưσ̀i “Hoa Thanh quế”, còn mình thì trải qua 4 nᾰm đại học vσ́i rất nhiều tình bạn đẹp cũng vσ́i ngưσ̀i Thanh Hóa (may mà không nghe lσ̀i ổng). Sự thật là định kiến có σ̉ khᾰ́p mọi nσi trên thế giσ́i này, không chỉ đối vσ́i ngưσ̀i Thanh Hóa, vì nó đã nᾰ̀m trong bản nᾰng của con ngưσ̀i từ thuσ̉ khai sinh lập địa. Bài viết này sẽ cho các bạn thấy bức tranh toàn cảnh về vấn đề này σ̉ Việt Nam nhσ̀ công cụ Google Search.

 

Trưσ́c khi vào bài viết, mình xin giải thích qua về từ “định kiến”. Thực tế mình dùng từ “stereotype”   là những khuôn mẫu người ta mặc định trong đầu, cό thể tốt, cό thể xấu. Vί dụ như, khi gặp một người Đức lần đầu tiên, bᾳn tự nhὐ “người này chắc hẳn rất đύng giờ và cầu toàn, như mọi người Đức khάc”. Trong tiếng Việt không có từ nào sát nghĩa vσ́i từ này nên mình xin dùng từ “định kiến” , mᾰ̣c dù từ “định kiến”  thưσ̀ng đi vσ́i nghĩa xấu, chứ không như “stereotype”  là cả tốt lẫn xấu.

I. Sử dụng Google Search để hiểu về những suy nghĩ sâu kín của con ngưσ̀i

Trưσ́c đây, chúng ta có 2 cách để hiểu con ngưσ̀i thực sự nghĩ gì, một là theo dõi, và hai là hỏi bᾰ̀ng khảo sát (survey). Nhưng sử dụng khảo sát không thể khiến ngưσ̀i đưσ̣c hỏi cσ̉i mσ̉ về những vấn đề nhạy cảm như chủng tộc, tình dục, hay chσi hàng cấm. Và gần như tất cả mọi trang web thu thập ý kiến cá nhân đều gᾰ̣p vấn đề tưσng tự. Thế nhưng, có một nσi chᾰ̉ng hề hỏi bất kì điều gì, mà chỉ việc đσ̣i chúng ta điền vào đó những thᾰ́c mᾰ́c, suy nghĩ, tâm tư tình cảm, bí mật. Đó chính là Google.

Một trong những tính nᾰng rất hay của Google đó là Autocomplete. Khi gõ vào Google, trang web sẽ đưa ra những gσ̣i ý từ những tìm kiếm phổ biến nhất để hoàn thành dòng search. Nhiều ngưσ̀i, vì lí do tốt đẹp, có xu hưσ́ng giấu các thành kiến trong tư tưσ̉ng. Nhưng họ không giấu Google. Sử dụng tính nᾰng Autocomplete vσ́i các mẫu câu như là “Tại sao ngưσ̀i …?”, “Tại sao dân …?”, chúng ta có thể thấy đưσ̣c một bức tranh tổng quát của sự định kiến vùng miền.

II. Định kiến vùng miền

Đầu tiên là định kiến đưσ̣c chia theo vùng miền

Chúng ta có thể thấy định kiến σ̉ 3 miền hoàn toàn khác nhau, ngưσ̀i miền Bᾰ́c thì nổi tiếng vσ́i giàu và thích di cư vào miền Nam, ngưσ̀i miền Nam có vẻ không thích điều ấy và hay di cư ra nưσ́c ngoài, còn ngưσ̀i miền Trung học giỏi và hay ᾰn mᾰ̣n lẫn ᾰn cay, khả nᾰng bí quyết học giỏi của ngưσ̀i miền Trung là cho nhiều muối và σ́t cay vào thức ᾰn. Ngưσ̀i miền Tây thì hay đeo vàng nhưng lại nghèo, con gái thì vừa trᾰ́ng vừa đẹp. Cũng không biết điều này có đúng không hay là ngưσ̀i ta chỉ suy ra từ Ngọc Trinh

Ngọc Trinh

Tiếp theo thì chúng ta hãy xem định kiến σ̉ cấp độ nhỏ hσn, bao gồm 11 tỉnh thành, số còn lại may mᾰ́n hσn khi định kiến không đủ mạnh để hiển thị trên Google.

Định kiến theo tỉnh thành

Chúng ta có thể thấy định kiến phổ biến nhất là bị ghét và đi ghét ngưσ̀i khác. Có một số định kiến khá hay và thú vị, như là dân Nghệ An bị gọi là cá gỗ, điều này xuất phát từ câu chuyện dân gian cá gỗ để chỉ sự hà tiện, vᾰ́t cổ chày ra nưσ́c. Ngưσ̀i Hà Nội thì ᾰn chuối phải bẻ đôi, đây là cách ᾰn uống thanh cảnh của ngưσ̀i Hà Nội xưa, không biết bây giσ̀ có còn phổ biến không. Ngưσ̀i Quảng Nam hay cãi và ngưσ̀i Quảng Ngãi hay lo, cái này có bạn nào σ̉ 2 tỉnh trên thì chứng thực vσ́i nhé.

Bonus một bức ảnh vui

Nguồn: Internet

III. Tại sao lại có định kiến

Định kiến, stereotypes (phần này mình sẽ dịch là khuôn mẫu) và phân biệt đối xử thưσ̀ng đi liền vσ́i nhau. Cσ sσ̉ hình thành định kiến chính là các khuôn mẫu. Khuôn mẫu xᾶ hội là một “bức tranh thế giới” được điều chỉnh và quyết định bởi một nền vᾰn hόa đᾶ được hὶnh thành và ổn định trong đầu con người. Nó cό vai trὸ làm giἀm bớt những khό khᾰn cὐa con người khi tiếp xúc vσ́i các đối tưσ̣ng phức tᾳp nằm ngoài sự hiểu biết cὐa họ. Và nó còn giύp chύng ta thu nhận thông tin nhanh chόng dựa trên những kinh nghiệm đᾶ cό sẵn. Khάi niệm khuôn mẫu được dὺng để chỉ cάc phᾳm trὺ mô tἀ được đσn giἀn hόa, mà chύng ta tὶm cάch đặt người khάc hay cάc nhόm người khάc vào trong một khung cἀnh cụ thể để nhὶn nhận, đάnh giά họ được dễ dàng. Điều này rất quan trọng σ̉ góc độ sinh tồn, khi mà con ngưσ̀i thσ̀i xưa cần sự đánh giá nhanh chóng để có thể tồn tại σ̉ môi trưσ̀ng khᾰ́c nghiệt và nhiều nguy hiểm.

Vậy tại sao lại có định kiến vùng miền như trên. Điều này đưσ̣c hình thành từ nhiều thế kỉ trưσ́c, tạo thành bản sᾰ́c vᾰn hóa của mỗi vùng:

Con ngưσ̀i σ̉ mỗi nσi khác nhau thì đều có tính cách và đᾰ̣c điểm cσ thể khác nhau. Điều này gây ra bσ̉i đᾰ̣c điểm địa lý khí hậu, chứ không phải vì bản chất con ngưσ̀i σ̉ vùng đó “thưσ̣ng đᾰ̉ng” hay là “hạ đᾰ̉ng” hσn. Điều này đưσ̣c giải thích cực kì rõ ràng và chi tiết trong cuốn sách “Súng, vi trùng và thép” của Jared Diamond. Tại sao Châu Âu giàu, Châu Phi nghèo, đều là do “ông trσ̀i” quyết định, chứ không phải là do ngưσ̀i Châu Âu giỏi hay tiến hóa hσn về mᾰ̣t sinh học.

Đᾰ̣c điểm địa lý σ̉ Việt Nam có sự thuận lσ̣i rất lσ́n cho miền Nam. Vào những thế kỉ trưσ́c Nam Kỳ đất đai màu mσ̃, dân số ít, có sự đa dạng vᾰn hóa sᾰ́c tộc và phát triển thưσng mại, tư bản từ ngưσ̀i Hoa Kiều và phưσng Tây, cho nên dân cư σ̉ đấy sống khá là sung sưσ́ng, không phải làm gì nhiều.

Dân Nam kỳ này lưσ̀i lᾰ́m, ông ạ. Đó là bσ̉i cái khí hậu, cái thổ địa nó khiến nên như thế. Ông thử nghĩ, trσ̀i cả nᾰm ấm đều, không có khi nóng dữ, khi lạnh quá, ngưσ̀i ta không phải lo đến sự ᾰn mᾰ̣c. Đói thì ra bσ́i cái miếng đất ngoài kia cũng đủ có gạo, thò tay xuống cái lạch chảy trưσ́c cửa cũng đủ có cá mà ᾰn. Còn cần gì phải ra công khó nhọc.                                                                                                                                                   – Công sứ Vĩnh Long nᾰm 1918

Đây là lí do tại sao lại có định kiến vσ́i ngưσ̀i miền Tây như trên.

Còn vσ́i miền Bᾰ́c và miền Trung, cũng trong nhiều thế kỉ trưσ́c, đất không đủ chỗ σ̉, ruộng ít không đủ cày cấy, nghề nghiệp không đủ làm ᾰn, thế mà ngưσ̀i lại đông và khí hậu khᾰ́c nghiệt, thiên tai xảy ra thưσ̀ng xuyên. Thế nên hầu hết đều rất nghèo, mà khi đã nghèo đói thì con ngưσ̀i ta khó mà có tính cách thông thoáng tốt đẹp như những xứ giàu có đưσ̣c, từ đó sinh ra những định kiến về ngưσ̀i miền Trung và ngưσ̀i miền Bᾰ́c như σ̉ trên. Và vì lí do đó nên các trí thức triều đình thσ̀i xưa luôn cố gᾰ́ng tạo những cuộc di dân từ Bᾰ́c vào Nam để lập nghiệp làm ᾰn, đồng thσ̀i kiềm hãm sự phát triển của Hoa kiều, tạo nên phong trào Nam tiến kéo dài cho đến tận ngày hôm nay.

Phải giảng cho ngưσ̀i ta hiểu rᾰ̀ng đất Nam Kỳ tốt có một, mỗi nᾰm chỉ cấy một mùa mà gấp mấy mưσi ngoài ta, nếu chịu khó làm chỉ trúng luôn một vài mùa là giàu to. Bσ̉i ruộng tốt dễ làm mà có những tay điền hộ ruộng tσ́i mưσ̀i mấy ngàn mẫu Tây, tiền thâu nhập chi xuất hàng nᾰm tσ́i bốn mưσi nᾰm mưσi vạn bạc.

IV. Kết bài

Để kết bài viết, mình xin trích dẫn một đoạn ngᾰ́n từ cuốn sách “Một tháng σ̉ Nam Kỳ” của Phạm Quỳnh – một nhà vᾰn, nhà báo lσ́n, quan triều đình đầu những nᾰm 1900.

Dân An Nam ta thuần là một giống ngưσ̀i, cùng một cội rễ mà ra, cùng một tiếng nói, cùng một phong tục, cái tính tình tư tưσ̉ng cũng không khác gì nhau. Thử hỏi khᾰ́p trong thế giσ́i đã có một dân nào thuần nhất như dân ta chưa? Ngày nay có ngưσ̀i lấy lẽ chính trị nhất thσ̀i, lấy sự gián cách không đâu, mà phân biệt ra kẻ Nam ngưσ̀i Bᾰ́c, coi nhau hầu như khác giống khác giòng, không biết rᾰ̀ng dù kẻ Bᾰ́c dù ngưσ̀i Nam tuy ᾰn σ̉ xa cách nhau mà trong lòng cùng là mang nᾰ̣ng một tấm quốc hồn như nhau; chỉ vì cái quốc hồn ấy không thưσ̀ng có dịp phát hiện ra nên không ngσ̀ không tưσ̉ng vậy.

Tôi càng đi du lịch trong Nam kỳ lại càng thấy cái cảm giác rõ ràng rᾰ̀ng ngưσ̀i Nam ngưσ̀i Bᾰ́c thật là con một nhà, nếu biết đồng tâm hiệp lực thì cái tiền đồ của nưσ́c Nam ta không thể nào hạn lưσ̣ng cho đưσ̣c. Tôi xin đốt lửa thᾰ́p hưσng mà cầu nguyện cho cái mối đồng tâm ấy ngày một bền chᾰ̣t, thật là may cho nưσ́c nhà lᾰ́m lᾰ́m.                                                                                                                                                                             – Hà Nội, tháng 1 nᾰm 1919

Phạm Quỳnh

Tài liệu tham khảo:

(1) Sách “Thế lực Khách trú và vấn đề di dân vào Nam Kỳ” – Đào Trinh Nhất viết nᾰm 1924

(2) Sách “Một tháng σ̉ Nam Kỳ” – Phạm Quỳnh viết nᾰm 1919

spiderum