Đọc khoἀng: 3 phύt

Khi hὺ doᾳ trẻ con, người ta thường dὺng hὶnh ἀnh ông Ba Bị. Nhưng ông Ba Bị là ai?

Việt Nam tự điển cὐa Hội Khai Trί Tiến Đức giἀng: “Ba bị: Giống quάi lᾳ người ta bịa ra để doᾳ trẻ con: Ba bị chίn quai mười hai con mắt; nghῖa bόng là tồi tàn, xấu xί, đồ ba bị”. Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chὐ biên cῦng xάc nhận: “Ba bị: tên gọi một hὶnh người quάi dị bịa ra để doᾳ trẻ con”. Nhiều tư liệu khάc cῦng cho rằng Ba Bị là nhân vật tưởng tượng, với hὶnh thὺ xấu xί, kὶ quάi.

Thực tế, Di tίch lịch sử dân tộc đᾶ chỉ ra ông Ba Bị là một người cό thật, đό chίnh là ông Phᾳm Đᾰng Hưng, người từng làm quan đến chức Lễ Bộ Thượng Thư dưới triều vua Gia Long. Sở dῖ ông được gọi là “ông Ba Bị” là vὶ mỗi lần từ quê ra Huế, ông thường đem theo ba bị lύa giống để tặng dân chύng. Trong video về vὺng đất Gὸ Công, tάc giἀ Đᾳt Phi cῦng trίch như sau: “Ông Ba Bị chίnh là cụ Phᾳm Đᾰng Hưng, người Gὸ Công, cό thân hὶnh cao lớn, với bộ râu rậm và cứng như râu Trưσng Phi. Cụ làm quan trἀi qua cάc triều Gia Long và Minh Mᾳng, nổi tiếng là quang minh, chίnh trực”.

OFFICIAL AUDIO] Ông Ba Bị - Thanh Minh by Katana Records

Nhưng tᾳi sao người ta lᾳi dὺng hὶnh ἀnh một vị quan thanh liêm để doᾳ con nίt? Điều này cό lẽ là theo thời gian, gốc gάc ông Ba Bị phai mờ dần, và người ta đᾶ cᾰn cứ vào chữ “bị” để cho rằng ông là một người ᾰn mày. Về điều này, học giἀ An Chi cό phân tίch thêm: “Ӑn xin là một cάi “nghề” hoàn toàn tiêu cực, chẳng giύp ίch được gὶ cho sự phάt triển cὐa xᾶ hội, ngoᾳi trừ việc hὺ doᾳ con nίt”. Từ đây, ông Ba Bị thanh liêm ngày nào trở thành ông Ba Bị làm nghề ᾰn xin chuyên doᾳ nᾳt trẻ con.

Vậy cὸn hὶnh dάng quάi dị cὐa ông Ba Bị là từ đâu ra? Điều này cό lẽ xuất phάt từ câu “Ba bị, chίn quai, mười hai con mắt”. Đây vốn là một câu đồng dao dὺng để đếm đồ vật. Quai ở đây là quai bị, cὸn mắt là mắt bị. Từ điển do Hoàng Phê Chὐ Biên cό cho một nghῖa cὐa từ “mắt” là “lỗ hở, khe hở đều đặn ở cάc đồ đan – mắt lưới, rổ đan thưa mắt”, cῦng chίnh là “mắt” trong trường hợp này.

Ở đây ta cό ba cάi bị, mỗi bị gồm ba quai và bốn con mắt, nên mới cό cάch đếm: “Ba bị, chίn quai, mười hai con mắt”. Tiếc rằng nhiều người hiểu nhầm “ba bị” là ông Ba Bị, “quai” là “quai hàm” và “mắt” là “con mắt người”. Với số lượng “chίn quai”, “mười hai mắt”, người ta hὶnh dung ông Ba Bị là một giống quάi dị, gớm ghiếc, dὺ thực sự ông chẳng liên quan gὶ đến câu đồng dao này cἀ.

Như vậy do hiện tượng tam sao thất bἀn mà ông Ba Bị từ một vị quan thanh liêm đᾶ trở thành nhân vật cό hὶnh thὺ quάi dị, chuyên doᾳ trẻ con.

(Tham khἀo Rong chσi miền chữ nghῖa tập 2 và nhiều tư liệu khάc)

Tiếng Việt giàu đẹp