Đọc khoἀng: 21 phύt

Ca khúc “Ly Rưσ̣u Mừng” là một bài hát thịnh hành trong dịp Tết. Bài hát mσ̀i mọi ngưσ̀i cùng uống rưσ̣u mừng Xuân và nói những lσ̀i chúc Tết đến toàn dân và đất nưσ́c. Tuy bài hát không mô tả những cảnh tưσ̣ng và sinh hoạt Tết như pháo nổ, hoa tưσi sᾰ̣c sσ̃, bánh kẹo, bài hát tiêu biểu cho Tết Việt Nam vì chúc Tết là một tục lệ quan trọng trong Tết Việt Nam. Cộng vσ́i điệu nhạc vui tưσi, giai điệu tiết tấu sống động, và lối diễn tả bình dị vσ́i vài điểm đᾰ̣c sᾰ́c, “Ly Rưσ̣u Mừng” là một bài hát bất hủ trong dịp Xuân về.

Nhạc sĩ Phᾳm Đὶnh Chưσng viết ca khúc “Ly Rưσ̣u Mừng” là một bài hát Xuân gồm có những lσ̀i chúc Tết đến mọi ngưσ̀i và đất nưσ́c. Bài hát rất thịnh hành trưσ́c nᾰm 1975 tại miền Nam Việt Nam. Hầu như nᾰm nào các đài phát thanh, truyền hình đều trình bày “Ly Rưσ̣u Mừng” trong suốt mấy ngày Tết. Trong các bữa tiệc, ngưσ̀i ta thưσ̀ng hát bài này khi cụng ly chúc mừng Tết. Bài hát vẫn còn thịnh hành hiện nay σ̉ hải ngoại trong cộng đồng ngưσ̀i Việt hải ngoại. Tuy nhiên, ca khúc “Ly Rưσ̣u Mừng” không còn đưσ̣c ưa chuộng bσ̉i giσ́i trẻ tại Việt Nam hiện nay (Xem, thí dụ như, Anh 2015; Chi 2015).

Lưu bἀn nhάp tự động

Thσ̀i điểm bài hát đưσ̣c viết không đưσ̣c rõ. Trong tài liệu từ Wikipedia, nᾰm viết đưσ̣c ghi là 1952 (Wikipedia 2015). Tuy nhiên, tσ̀ in nhạc bản gốc ghi có giấy phép in ngày 28-12-1966 (Dòng 2014). (Nhạc sĩ miền Nam thưσ̀ng in lại những tác phẩm viết trưσ́c đó.) Bài hát có nhᾰ́c đến chiến tranh, hoà bình, và lσ̀i chúc các binh sĩ. Nhưng Việt Nam hầu như lúc nào cũng có chiến tranh trong các thập niên 1950 và 1960. Do đó chi tiết này không cho biết rõ thσ̀i gian bài hát đưσ̣c viết.

Lưu bἀn nhάp tự động

Sau đây là tiểu sử vᾰ́n tᾰ́t của tác giả (Wikipedia 2015).

Phᾳm Đὶnh Chưσng sinh ngày 14 thάng 11 nᾰm 1929 tᾳi Bᾳch Mai, Hà Nội. Quê nội ông ở Hà Nội và quê ngoᾳi ở Sσn Tây. Ông xuất thân trong một gia đὶnh truyền thống âm nhᾳc. Cha ông là Phᾳm Đὶnh Phụng. Người vợ đầu cὐa ông Phụng sinh được hai người con trai: Phᾳm Đὶnh Sў và Phᾳm Đὶnh Viêm. Phᾳm Đὶnh Sў lập gia đὶnh với nữ kịch sῖ Kiều Hᾳnh và cό con gάi là ca sῖ Mai Hưσng. Cὸn Phᾳm Đὶnh Viêm là ca sῖ Hoài Trung cὐa ban hợp ca Thᾰng Long. Người vợ sau cὐa ông Phᾳm Đὶnh Phụng cό 3 người con: trưởng nữ là Phᾳm Thị Quang Thάi, tức ca sῖ Thάi Hằng, vợ nhᾳc sῖ Phᾳm Duy. Người con trai thứ là nhᾳc sῖ Phᾳm Đὶnh Chưσng. Và cô con gάi ύt là Phᾳm Thị Bᾰng Thanh, tức ca sῖ Thάi Thanh.

Phᾳm Đὶnh Chưσng học nhạc từ nᾰm 13 tuổi, bắt đầu sάng tάc vào nᾰm 1947, khi 17 tuổi. Nᾰm 1951, ông và gia đὶnh chuyển vào miền Nam. Với tên Hoài Bắc, ông cὺng cάc anh em Hoài Trung, Thάi Thanh, Thάi Hằng lập ra ban hợp ca Thᾰng Long danh tiếng. Nᾰm 1967, ông thành lập phòng trà “Đêm Mầu Hồng” tại Sài Gòn rất nổi tiếng (Robertino147 2006). Ông viết khoảng sáu mưσi ca khúc, gồm nhiều thể loại như dân ca, tình ca, nhạc phổ thσ. Những ca khúc nổi tiếng của ông gổm có: Tiếng Dân Chài, Anh Đi Chiến Dịch, Ly Rưσ̣u Mừng, Người Đi Qua Đời Tôi, Nửa Hồn Thưσng Đau (thσ Thanh Tâm Tuyền), Đôi Mắt Người Sσn Tây (thσ Quang Dῦng), Mộng Dưới Hoa (thσ Đinh Hὺng).

Nᾰm 1979, ông vưσ̣t biên và đến định cư tại California, Hoa Kỳ (Robertino147 2006). Ông mất vào ngày 22 thάng 8 nᾰm 1991 tᾳi California.

Nguyên vᾰn lσ̀i bài hát “Ly Rưσ̣u Mừng” như sau (Dòng 2014).

Ngày Xuân nâng chе́n ta chύc nσi nσi
Mừng anh nông phu vui lύa thσm hσi
Người thưσng gia lợi tức
Người công nhân ấm no
Thoάt ly đời gian lao nghѐo khό
Á A A A
Nhấp chе́n đầy vσi, chύc người người vui
Á A A A
Muôn lὸng xao xuyến duyên đời
Rόt thêm tràn đầy chе́n quan san
Chύc người binh sῖ lên đàng
Chiến đấu công thành, sάng cuộc đời lành
Mừng người vὶ nước quên thân mὶnh
Kὶa nσi xa xa cό bà mẹ già
Từ lâu mong con mắt vưσng lệ nhὸa
Chύc bà một sớm quê hưσng
Bước con về hὸa nỗi yêu thưσng
Á A A A
Hάt khύc hoan ca thắm tưσi đời lίnh
Á A A A
Chύc mẹ hiền dứt u tὶnh
Rượu hân hoan mừng đôi uyên ưσng
Xây tổ ấm trên cành yêu đưσng
Nào cᾳn ly, mừng người nghệ sῖ
Tiếng thi ca nе́t chấm phά tô nên đời mới
Bᾳn hỡi, vang lên
Lời ước thiêng liêng
Chύc non sông hòa bὶnh, hòa bὶnh
Ngày mάu xưσng thôi tuôn rσi
Ngày ấy quê hưσng yên vui
đợi anh về trong chе́n tὶnh đầy vσi
Nhấc cao ly này
Hᾶy chύc ngày mai sάng trời Tự Do
Nước non thanh bὶnh
Muôn người hᾳnh phύc chan hòa
Ước mσ hᾳnh phύc nσi nσi
Hưσng thanh bὶnh dâng phσi phới

Có vài chữ trong bản gốc in nᾰm 1966 có lẽ viết sai. Thí dụ “tuông rσ” thay vì “tuôn rσi”; “Muông ngưσ̀i” thay vì “Muôn ngưσ̀i”; “đang phσi phσ́i” thay vì “dâng phσi phσ́i.”

Trong bài này, tôi sẽ trình bày nhận xét về nội dung và hình thức của “Ly Rưσ̣u Mừng.” Ngoài ra, như trong các bài viết về âm nhạc trưσ́c, tôi sẽ chú trọng thảo luận chi tiết về các khía cạnh vᾰn chưσng của lσ̀i nhạc, nhưng sẽ có phần nói về các khía cạnh âm nhạc của bài hát. Tôi dùng “khán giả” để chỉ ngưσ̀i nghe, ngưσ̀i đọc, và ngưσ̀i xem.

A.  “Ly Rưσ̣u Mừng” tiêu biểu cho nhạc Xuân vì bài hát chú trọng vào lσ̀i chúc Tết và có điệu nhạc vui tưσi sống động

“Ly Rưσ̣u Mừng” có nội dung đσn giản, là ca khúc mừng xuân vσ́i những lσ̀i chúc Tết tσ́i mọi ngưσ̀i đưσ̣c hạnh phúc ấm no trong cảnh đất nưσ́c thanh bình tự do. Bài hát không có những mô tả hình ảnh hoᾰ̣c sinh hoạt trong những ngày quanh dịp Tết (thí dụ, pháo nổ, màu hoa sᾰ̣c sσ̃, kẹo bánh) nhưng rất tiêu biểu cho ngày Tết Việt Nam. Đó là vì bài hát chú trọng vào điểm quan trọng nhất trong dịp Tết: chúc Tết. Ngoài ra, bài hát đưσ̣c viết vσ́i điệu nhạc Valse, đem lại nét vui tưσi sống động trong mùa Xuân. Giai điệu vả tiết tấu có nhiều khía cạnh linh hoạt theo nội dung, rất thích hσ̣p cho hσ̣p ca hoᾰ̣c phối hσ̣p giữa hσ̣p ca và đσn ca.

1. “Ly Rưσ̣u Mừng” gồm những lσ̀i chúc Tết cho mọi ngưσ̀i có cuộc sống ấm no hạnh phúc và đất nưσ́c hưσ̉ng thanh bình tự do:

Bài hát mσ̉ đầu vσ́i lσ̀i mσ̀i nâng chén rưσ̣u để chúc mọi ngưσ̀i σ̉ khᾰ́p nσi (“Ngày Xuân nâng chе́n ta chύc nσi nσi”), từ anh nông phu đưσ̣c mùa lúa thσm, ngưσ̀i buôn bán có lσ̣i tức, cho tσ́i công nhân lao động thoát đưσ̣c cảnh nghèo khó (“Mừng anh nông phu vui lύa thσm hσi/ Người thưσng gia lợi tức/ Người công nhân ấm no/ Thoάt ly đời gian lao nghѐo khό.”) Vσ́i các chữ “nông (phu),” “thưσng (gia),” và “công (nhân),” ta không thể không liên tưσ̉ng đến “sĩ nông công thưσng,” đưσ̣c coi là bốn giai cấp xã hội Việt Nam thσ̀i xưa. Không rõ tại sao Phạm Đình Chưσng bỏ “sĩ” (ngưσ̀i học hành). Trong đoạn sau, ông có nhᾰ́c đến “sĩ,” nhưng đó là “nghệ sĩ” là những ngưσ̀i sinh sống qua nghệ thuật, chứ không phải là những ngưσ̀i sinh sống qua học hành hoᾰ̣c hành nghề chuyên môn như bác sĩ, kỹ sư, luật sư. Có thể lúc bấy giσ̀, số ngưσ̀i “sĩ” không nhiều trong xã hội bᾰ̀ng ba giσ́i “nông, công, thưσng.”

Vσ́i “nâng chén,” tác giả mσ̉ đầu bᾰ̀ng hành động giσ cao ly rưσ̣u khi chúc mừng. Tác gỉả dùng “chén” và “ly” như nhau trong toàn bài hát. Ta nên nói thêm về “chén” và “ly” trong tiếng Việt.

Chữ “chén” có nhiều nghĩa trong tiếng Việt. Nghĩa thông thưσ̀ng của “chén” là vật dùng để uống nưσ́c, rưσ̣u, trà, thưσ̀ng bᾰ̀ng sành hay sứ. Một chữ có nghĩa tưσng tự là “tách” (do tiếng Pháp “tasse”) nhưng “tách” thưσ̀ng có tay cầm trong khi “chén” thưσ̀ng không có tay cầm. Nghĩa thứ hai là vật dùng để ᾰn, như chén cσm, chén cháo. Trong nghĩa này, ngưσ̀i miền Nam dùng “chén” thay cho “bát” hoᾰ̣c “tô” mà ngưσ̀i miển Bᾰ́c thưσ̀ng dùng. “Chén” còn có thể dùng vσ́i nghĩa bóng, hàm ý chứa đựng ý tưσ̉ng, tâm tình (như “chén tình” trong bài hát).

“Ly” khác “chén” σ̉ hai điểm: “ly” thưσ̀ng làm bᾰ̀ng thủy tinh và sâu hσn “chén.” Để uống rưσ̣u, ngưσ̀i Tây phưσng thưσ̀ng dùng “ly” và rất ít khi dùng “chén.” Ngưσ̣c lại, ngưσ̀i Việt dùng “ly” và “chén” tùy vào loại rưσ̣u. Nguyễn Dư (2014) viết một bài lý thú về nguồn gốc các dụng cụ uống rưσ̣u (chén, bát, ly, cốc).

Ta cũng nên để ý là khi uống rưσ̣u chúc mừng, ngưσ̀i ta thưσ̀ng nói “nâng chén” hoᾰ̣c “cụng ly” chứ ít ai nói “cụng chén.” Có thể vì thói quen “cụng ly” là tạo âm thanh cho thêm phần vui nhộn, và thưσ̀ng thì thủy tinh pha lê của ly mσ́i tạo ra đưσ̣c âm thanh trong vᾰ́t, chứ không có mσ̀ đục buồn tẻ như sành sứ của chén. Thực ra có nhiều nguồn gốc giải thích cho thói quen “cụng ly.” Một giải thích theo thói quen Hy Lạp là khi cụng ly, ta có thể làm vᾰng thuốc độc bỏ vào ly rưσ̣u của mình vào ly rưσ̣u của kẻ đang muốn hại mình (Xem, thí dụ như, Etiquette International; Upton 2010). Một lý thuyết khác là khi cụng ly, ta đuổi ma quỷ ra khỏi rưσ̣u và do đó uống rưσ̣u an toàn hσn (Etiquette International; Upton 2010). Một giải thích nữa là một ly rưσ̣u ngon khσi mạnh các giác quan về nhìn, đụng chạm, vị, và mùi. Do đó, khi cụng ly, ta tạo thêm cảm nhận âm thanh, cho đầy đủ ngũ quan (Etiquette International). Vσ́i hai lý thuyết đầu, “cụng ly” hay “cụng chén” đều có ý nghĩa. Nhưng vσ́i lý thuyết thứ ba, “cụng ly” có lẽ đúng hσn “cụng chén” vì như trình bày trên, âm thanh tạo bσ̉i hai ly thủy tinh va chạm nhau nghe thánh thót và vang vang hσn chén sành.

Ngoài ra, tiếng Việt ta dùng “nâng chén” và “nhấc ly” chứ không dùng “nâng ly” hoᾰ̣c “nhấc chén.” Đó là vì “nâng” là hành động trịnh trọng, hàm ý dùng sức (thực sự hay bề ngoài). Trong lúc uống rưσ̣u bᾰ̀ng chén thσ̀i xưa, ngưσ̀i ta thưσ̀ng dùng hai tay để “nâng” chén rưσ̣u mσ̀i vσ́i ngụ ý trịnh trọng hoᾰ̣c bày tỏ sự kính trọng. “Nâng” trong “nâng khᾰn sửa túi” hoᾰ̣c tiếng lóng “nâng bi” có ý nghĩa kính cẩn trịnh trọng tưσng tự. Ngoài ra, vì chén thưσ̀ng không có tay cầm, dùng hai tay để “nâng” chén giữ cho chén thᾰng bᾰ̀ng, không đổ hoᾰ̣c rσ́t. Ngưσ̣c lại, “ly” thưσ̀ng có hình thể thon dài, có bầu sâu chứa rưσ̣u và chân ly dài, và nhẹ, nên cầm ly dễ dàng và không dùng sức nhiều. Do đó, khi đưa ly rưσ̣u lên cao, ngưσ̀i ta thưσ̀ng dùng một tay để “nhấc” thay vì “nâng.” Một điểm nữa, có lẽ hσi lạc đề, là cách “nhấc” ly hoᾰ̣c cầm ly rưσ̣u. Cách đúng nhất là cầm chân hoᾰ̣c thân (stem) ly, và không bao giσ̀ cầm bầu (bowl) ly (Xem, thí dụ như, Real Simple). Lý do là khi cầm chân hoᾰ̣c thân ly rưσ̣u, tay ngưσ̀i cầm ly sẽ không che rưσ̣u trong ly (để màu và mức trong của rưσ̣u đưσ̣c nhìn thấy), và thân nhiệt σ̉ tay sẽ không làm thay đổi nhiệt độ rưσ̣u. Vì cầm ly rưσ̣u σ̉ chân hoᾰ̣c thân ly và bᾰ̀ng một tay, hành động đưa ly lên thưσ̀ng không cần phải có sự trịnh trọng hoᾰ̣c nᾰ̣ng nề. Do đó, “nhấc ly” nghe hσ̣p lý hσn “nâng ly.” Tuy nhiên, “nâng ly” hoᾰ̣c “nâng cốc” vẫn đưσ̣c dùng để ngụ ý trịnh trọng, lễ phép, trong lúc chúc tụng.

Trσ̉ về vσ́i “Ly Rưσ̣u Mừng,” mọi ngưσ̀i cùng nhấp chén rưσ̣u đầy vσi, chúc vui mọi ngưσ̀i (“Á A A A Nhấp chе́n đầy vσi, chύc người người vui.”) Trong dịp Xuân về, ai cũng nao nao vσ́i những mối duyên nσ̣ cuộc đσ̀i (“Á A A A Muôn lὸng xao xuyến duyên đời.”) Vσ́i quãng “Á A A A,” bài hát khuyến khích mọi ngưσ̀i cùng ca. Có lẽ đó là lý do “Ly Rưσ̣u Mừng” thích hσ̣p cho hσ̣p ca và trong cuộc họp mᾰ̣t đông ngưσ̀i khi mọi ngưσ̀i cùng nâng ly rưσ̣u chúc lẫn nhau.

Ly rưσ̣u đưσ̣c rót tràn đầy để chúc ngưσ̀i binh sĩ lên đưσ̀ng ra nσi trận mạc xa xôi đưσ̣c thành công, làm tưσi sáng cuộc đσ̀i dân lành (“Rόt thêm tràn đầy chе́n quan san/ Chύc người binh sῖ lên đàng/ Chiến đấu công thành, sάng cuộc đời lành/ Mừng người vὶ nước quên thân mὶnh.”) Ta hiểu “quan san” là quan ải và núi non, thưσ̀ng để chỉ những nσi xa xôi, hoᾰ̣c σ̉ biên giσ́i, đồn trú cho binh lính. Lσ̀i chúc cũng đưσ̣c gửi tσ́i những bà mẹ già nσi xa xôi, nhσ́ thưσng con cháu mong mỏi đưσ̣c gᾰ̣p lại ngưσ̀i con đi xa, sẽ có dịp gᾰ̣p lại con trσ̉ về hội ngộ chan hòa niềm yêu thưσng (“Kὶa nσi xa xa cό bà mẹ già / Từ lâu mong con mắt vưσng lệ nhὸa/ Chύc bà một sớm quê hưσng/ Bước con về hὸa nỗi yêu thưσng.”) Mọi ngưσ̀i cùng hát bài hát vui vẻ làm tưσi thᾰ́m đσ̀i ngưσ̀i chiến sĩ, và để cho ngưσ̀i mẹ già không còn lo âu buồn bã vì con nữa (“Á A A A Hάt khύc hoan ca thắm tưσi đời lίnh/ Á A A A Chύc mẹ hiền dứt u tὶnh.”)

Ly rưσ̣u mừng cũng gσ̉i đến những cᾰ̣p tình nhân hoᾰ̣c vσ̣ chồng đang xây tổ ấm cùng nhau (“Rượu hân hoan mừng đôi uyên ưσng/ Xây tổ ấm trên cành yêu đưσng.”) Điều đó không có nghĩa là chúc mừng những cᾰ̣p vσ̣ chồng mσ́i cưσ́i. Ta biế̉t ít ai làm đám cưσ́i trong mùa Xuân vào dịp Tết. “Đôi uyên ưσng” chỉ có nghĩa cᾰ̣p tình nhân, hoᾰ̣c cᾰ̣p vσ̣ chồng trẻ đang tạo dựng gia đình nhỏ. Vσ́i ngưσ̀i nghệ sĩ, chúc mừng họ đem lσ̀i ca, tiếng nhạc, câu thσ vᾰn, và nét họa tô điểm cuộc đσ̀i thêm mσ́i mẻ tốt đẹp (“Nào cᾳn ly, mừng người nghệ sῖ/ Tiếng thi ca nе́t chấm phά tô nên đời mới.”) Như trình bày σ̉ trên, “nghệ sĩ” đây không phải là giai cấp “sĩ” trong “sĩ nông công thưσng” mà là những ngưσ̀i theo ngành nghệ thuật như nhạc sĩ, ca sĩ, thi sĩ, vᾰn sĩ, họa sĩ, ̣điêu khᾰ́c gia, v.v.

Nhưng lσ̀i chúc thiêng liêng nhất là lσ̀i chúc cho đất nưσ́c hòa bình, không còn chiến tranh, thịt rσi máu đổ. Đó là ngày quê hưσng đưσ̣c yên vui và những ngưσ̀i lính trσ̉ về vσ́i chén rưσ̣u ấm chứa chan đầy tình thưσng yêu (“Bᾳn hỡi, vang lên/ Lời ước thiêng liêng/ Chύc non sông hòa bὶnh, hòa bὶnh/ Ngày mάu xưσng thôi tuôn rσi/ Ngày ấy quê hưσng yên vui/ đợi anh về trong chе́n tὶnh đầy vσi.”) Có thể đây là lý do ca khúc “Ly Rưσ̣u Mừng” không còn đưσ̣c thịnh hành tại Việt Nam hiện nay nữa, vì lσ̀i chúc hòa bình có vẻ mất ý nghĩa. Tuy nhiên, vσ́i tình trạng thế giσ́i hiện nay và thái độ ngang ngưσ̣c của Tàu cộng, chiến tranh có thể bùng nổ bất cứ lúc nào. Ngoài ra, chiến tranh không nhất thiết là về quân sự, mà còn có ý nghĩa chính trị, vᾰn hóa, xã hội, v.v. Vσ́i những ý nghĩa đó, Việt Nam hiện nay vẫn còn chiến tranh trên toàn đất nưσ́c dưσ́i sự thống trị tàn bạo của cộng sản.

Mọi ngưσ̀i hãy cùng nhấc cao ly rưσ̣u, chúc cho tưσng lai sáng sủa tràn đầy tự do, đất nưσ́c thanh bình, và mọi ngưσ̀i đưσ̣c hạnh phúc tràn trề (“Nhấc cao ly này/ Hᾶy chύc ngày mai sάng trời Tự Do/ Nước non thanh bὶnh/ Muôn người hᾳnh phύc chan hòa.”) Trưσ́c hết, ta để ý tác giả dùng “nâng chén” và “nhấc cao ly rưσ̣u” (thay vì “nâng ly” hoᾰ̣c “nhấc chén”) như đã đề cập σ̉ trên. Thứ nhì, trong phiên khúc này, tác giả chúc đất nưσ́c tự do và thanh bình. Ta phải hiểu Phạm Đình Chưσng ngụ ý cầu mong nưσ́c non thanh bình và sáng trσ̀i tự do cho toàn thể đất nưσ́c Việt Nam từ Nam ra Bᾰ́c. Lúc bấy giσ̀, miển Nam đã đưσ̣c hưσ̉ng nền dân chủ tự do, nhưng miền Bᾰ́c bị dưσ́i ách thống trị tàn bạo của cộng sản. Phạm Đình Chưσng lúc nào cũng tưσ̉ng nhσ́ đến miền Bᾰ́c. Tên hát của ông là Hoài Bᾰ́c, nói lên tâm tư này. Thứ ba, đây là lσ̀i chúc khác vσ́i lσ̀i chúc trong phiên khúc trưσ́c. Trong phiên khúc trưσ́c, lσ̀i chúc “non sông hòa bình” khác vσ́i “nưσ́c non thanh bình.” “Hòa bình” ngụ ý không còn chiến tranh, chém giết lẫn nhau. “Thanh bình” ngụ ý yên tĩnh, không bị khuấy động. Một đất nưσ́c hòa bình không có nghĩa là thanh bình nếu nưσ́c đó vẫn còn những bất công, đàn áp bσ̉i kẻ cầm quyền. Thí dụ điển hình là Việt Nam. Tuy không còn chiến tranh, Việt Nam hiện nay còn bị khuấy động nhiều hσn cả lúc đang chiến tranh, vì những bất công, tham nhũng, đàn áp, và tàn bạo do nhà nưσ́c cộng sản xảy ra toàn diện trên khᾰ́p vùng đất nưσ́c. Đó là không kể hiểm họa mất nưσ́c có thể xảy ra nay mai.

Tổng kết, mọi ngưσ̀i mσ ưσ́c hạnh phúc σ̉ khᾰ́p mọi nσi và hưσng thσm thanh bình đang dâng cao (“Ước mσ hᾳnh phύc nσi nσi/ Hưσng thanh bὶnh dâng phσi phới.”“Phσi phσ́i” hàm ý một khí thế đang lên. Lσ̀i chúc “thanh bình” gồm cả “hòa bình” lẫn yên tĩnh, và do đó có ý nghĩa mạnh mẽ hσn “hòa bình.”

“Ly Rưσ̣u Mừng” là một ca khúc đσn giản, gồm những lσ̀i chúc Tết cho mọi ngưσ̀i có cuộc sống ấm no hạnh phúc và đất nưσ́c hưσ̉ng thanh bình tự do. Bài hát có nhiều khía cạnh khác biệt vσ́i những bài hát khác về Xuân.

2. Tuy không mô tả cảnh tưσ̣ng hoᾰ̣c không khí Xuân, “Ly Rưσ̣u Mừng” tiêu biểu cho ngày Tết vì chúc Tết là tục lệ quan trọng nhất trong Tết Việt Nam:

Ca khúc “Ly Rưσ̣u Mừng” thuần túy là những lσ̀i chúc Xuân cho mọi ngưσ̀i và đất nưσ́c. Bài hát hoàn toàn không có mô tả cảnh tưσ̣ng đón Xuân, hoᾰ̣c các trang lễ, chuẩn bị, và không khí của những ngày Tết theo truyền thống Việt Nam. Phạm Đình Chưσng cố tình gạt bỏ những hình ảnh về Xuân, mà chỉ tập trung vào một khía cạnh duy nhất là chúc Tết. Cả toàn bài hát không hề có các cảnh tưσ̣ng thiên nhiên mùa Xuân như màu sᾰ́c hoa (mai, đào), mùi hưσng thσm hoa, nᾰ́ng vàng, gió ngàn, tiếng chim hót; hình ảnh đón Tết và trang hoàng trong nhà như bếp hồng, bánh dầy, bánh chưng, kẹo mức, hᾳt dưa, trái cây, cây nêu; cảnh tưσ̣ng đưσ̀ng phố như trẻ em khoe quần áo mσ́i, ngưσ̀i đi nưσ̀m nưσ̣p, phố phưσ̀ng đông đúc; các hình ảnh và âm thanh Tết như pháo nổ đì đùng, trống đập múa Lân, phong bì đỏ lì xì, tiếng nhạc ca hát mừng Xuân, v.v.

Những bài hát khác về Xuân luôn luôn có, không nhiều thì it, những hình ảnh hoᾰ̣c gσ̣i ý cho cảnh Xuân và không khí đón Tết. Thí dụ như: “Rừng hoa mai đua nở” (“Tâm Sự Nàng Xuân” của Hoài Linh); “Ngắm vườn bên thấy mai đào nở,” (“Nghῖ Chuyện Ngày Xuân” của Song Ngọc); “Hoa lά nở thắm,” “hoa đào hồng thắm,” (“Cάnh Thiệp Đầu Xuân” của Minh Kỳ & Lê Dinh); “Hoa đào hoa mai,” “trẻ thσ khoe άo xinh xinh,” “mứt vàng hᾳt dưa,” “bάnh dầy bάnh chưng,” “phong bὶ thắm tưσi” (“Ngày Tết Việt Nam” của Hoài An); “chim hόt mừng,” “Lập lὸe tà άo xanh xanh,” “đàn chim non xinh xinh tung bay,” “tiếng phάo đὶ đὺng,” “Ngàn hoa hе́ môi cười vui” (“Xuân Đᾶ Về” của Mink Kỳ); “cάnh hồng tưσi thắm,” “Muôn sắc khoe tưσi,” “Nồng ngάt hưσng thσm” (“Gió Mùa Xuân Tσ́i” của Hoàng Trọng); “nụ hoa vàng mới nở,” “lộc non vừa trẩy lά,” “bầy chim lὺa vᾳt nắng,” “rung nắng vàng ban mai,” (“Anh Cho Em Mὺa Xuân” của Nguyễn Hiền, thσ Kim Tuấn); “mai đào nở vàng bên nưσng,” “phάo giao thừa rộn ràng,” “trông bάnh chưng ngồi chờ sáng,” “cho tà άo mới ba ngày xuân đi khoe phố phường” (“Xuân Này Con Không Về” của Trịnh Lâm Ngân); “nắng vàng,” “nâng phίm đàn cὺng hάt ca,” (“Xuân Họp Mặt” của Vᾰn Phụng).

Thực ra, cả toàn bài “Ly Rưσ̣u Mừng,” chỉ có một chữ “Xuân” duy nhất trong câu đầu. Nếu bỏ chữ “Xuân” này và thay bᾰ̀ng một chữ khác như “vui,” cả toàn bài chỉ hoàn toàn nói về chúc tụng mọi ngưσ̀i và đất nưσ́c, và không có một chút xíu gì về Xuân hoᾰ̣c Tết cả. Nhưng có thật là vậy không?

Tại sao “Ly Rưσ̣u Mừng” luôn luôn đưσ̣c coi là bài hát tưσ̣ng trưng cho dịp Xuân về, Tết đến?

Câu trả lσ̀i thật đσn giản nhưng cũng có thể gây ngạc nhiên: Chính lσ̀i chúc tụng là đᾰ̣c tính độc đáo của Tết Việt Nam.

Tết Việt Nam có thể không có cảnh tưσ̣ng thiên nhiên như chim hót, nᾰ́ng vàng, gió mát, hoᾰ̣c những hoạt động nhân tạo như pháo nổ, múa rồng, múa lân, hoa mai, hoa đào, bánh chưng, kẹo mứt, quần áo mσ́i, tiếng hát Xuân, phong bì đỏ lì xì.

Nhưng Tết Việt Nam không thể nào không có lσ̀i chúc Tết.

Chúc tụng hoᾰ̣c chúc mừng nhau gần như là cᾰn bản sinh hoạt σ̉ xã hội Việt Nam. Ngưσ̀i Việt hình như bị ám ảnh vσ́i chúc tụng. Ngưσ̀i ta chúc nhau trong bất kỳ dịp nào: sinh nhật, đầy tháng, thôi nôi, sinh đẻ, thi cử (trưσ́c và sau khi thi), thᾰng quan tiến chức, mua sᾰ́m đồ dùng, mua nhà, mua xe, cưσ́i hỏi, du lịch, nghỉ hè, đau ốm, ra vào bệnh viện, ra mᾰ́t tác phẩm, mσ̉ cửa hàng, nhận chức vụ mσ́i, thuyên chuyển, trình diễn, trúng thầu, ký khế ưσ́c. Trong một buổi họp mᾰ̣t, cho dù bất cứ có dịp gì, luôn luôn có ngưσ̀i đứng lên ngỏ lσ̀i chúc mọi ngưσ̀i. Trong một bữa tiệc, sẽ có ngưσ̀i nói, “Chúc quý vị một bữa tiệc vui vẻ.” Trên đài phát thanh hoᾰ̣c truyền hình hàng ngày, các xưσ́ng ngôn viên luôn luôn có lσ̀i chúc khán thính giả, lúc thì một ngày vui vẻ, một ngày nghỉ an toàn, hoᾰ̣c một buổi tối ấm cúng vσ́i gia đình. Trong một lá thư hay một e-mail, ngưσ̀i viết thưσ̀ng mσ̉ đầu hoᾰ̣c kết luận bᾰ̀ng một lσ̀i chúc. Ngay cả trong lúc gᾰ̣p nhau hàng ngày cũng có lσ̀i chúc vui vẻ hoᾰ̣c mạnh khỏe. Những lσ̀i chúc nhiều khi biến thành những lσ̀i chào hỏi hàng ngày, thí dụ như “Chúc bạn một ngày vui,” tưσng tự như những câu nói sáo rỗng “Have a nice day!” σ̉ Hoa Kỳ.

Chúc tụng hoᾰ̣c chúc mừng nhau không phải chỉ xảy ra thông thưσ̀ng σ̉ Việt Nam. Dân chúng tại nhiều quốc gia khác cũng có thói quen tưσng tự. Nhưng tại các quốc gia này, chúc tụng thưσ̀ng xảy ra tại các buổi họp mᾰ̣t, tiệc tùng, ᾰn mừng một dịp nào đó, và thưσ̀ng không xảy ra giữa cá nhân hoᾰ̣c qua thư từ, và không có sᾰ́c thái hầu như là ám ảnh của ngưσ̀i Việt. Tại các quốc gia khác, trong bữa tiệc họp mᾰ̣t, ngoại trừ các xã hội cấm uống rưσ̣u (thí dụ, đạo Hồi), thưσ̀ng có những lσ̀i chúc tụng giữa khách và chủ qua cách giσ cao ly rưσ̣u và cùng uống (toasting). Đa số những lσ̀i chúc tụng là cho sức khoẻ (Etiquette Scholar).

Ngưσ̀i Việt có lẽ tin tưσ̉ng vào các lσ̀i chúc tụng sẽ quả thật đem lại may mᾰ́n, sức khỏe, tiền bạc, thành công, tình yêu. Trong các dịp lễ long trọng như ngày Tết, lσ̀i chúc còn có ý nghĩa “thiêng liêng” hσn các dịp khác vì có sự tin tưσ̉ng vào thần thánh, tổ tiên ông bà hoᾰ̣c những ngưσ̀i đã khuất trong gia đình, hội họp trong dịp Tết và sẽ giúp những lσ̀i cầu chúc thành sự thật. Phong tục cổ truyền Việt Nam trong dịp Tết có nhiều tục lệ như cúng kiến, xông đất, xuất hành, chúc Tết, hái lộc, biếu quà, kiêng cữ, v.v. nhưng có lẽ chúc Tết là tục lệ quan trọng nhất. Trong những ngày đầu nᾰm, câu đầu tiên ngưσ̀i ta nói vσ́i nhau khi gᾰ̣p nhau là lσ̉i chúc Tết. Ngay cả ngày nào đi chúc Tết ai cũng đưσ̣c quy định rõ rệt: “Mồng Một chύc Tết mẹ cha/ Mồng Hai Tết vợ, mồng Ba Tết thầy.”

Do đó, tuy không có những mô tả thiên nhiên, cảnh tưσ̣ng, nhà cửa, đưσ̀ng phố, thiên hạ, và các hoạt động Tết, ca khúc “Ly Rưσ̣u Mừng” biểu hiện một đᾰ̣c tính quan trọng nhất trong Tết Việt Nam. Đó là những lσ̀i chúc Tết trong các ngày đầu nᾰm. Tết Việt Nam sẽ mất ý nghĩa nếu không có những lσ̀i chúc Tết và do đó “Ly Rưσ̣u Mừng” luôn luôn là một ca khúc đưσ̣c hát trong dịp Tết hàng nᾰm.

3. Giai điệu, tiết tấu, và điệu nhạc valse thích hσ̣p cho lσ̀i chúc mừng Xuân vσ́i nét vui tưσi và sống động:

Bài hát đưσ̣c viết vσ́i nhịp 3/4, dưσ́i điệu nhạc Valse có tốc độ/ hành độ (tempo) nhanh và do đó đem lại nét sống động và vui tưσi, thích hσ̣p cho dịp vui ᾰn mừng ngày Tết. Nhạc sĩ thưσ̀ng chọn lựa điệu nhạc (tiết điệu) khi soạn nhạc. Tiết điệu là chu kỳ của các phách mạnh và yếu theo một nhịp điệu nào đó. Tiết điệu cho thấy sự liên kết nhịp nhàng trong chuyển động. Thí dụ: Valse, Rhumba, Fox, Slow, Tango (Phạm Đức Huyến, 37). Ta nên biết có hai điệu nhạc Valse, hoᾰ̣c Waltz theo tiếng Mỹ: Waltz chậm (slow Waltz) và Viennese Waltz. Cả hai đều có cùng nhịp điệu cᾰn bản nhưng Viennese Waltz có tốc độ nhanh hσn Waltz chậm, có thể nhanh gấp ba bốn lần. Waltz chậm còn đưσ̣c gọi là Boston, do tên thành phố Boston tại Hoa Kỳ khi điệu Waltz đưσ̣c phát triển và du nhập qua Hoa Kỳ vào thế kỷ 19 (Xem, thí dụ như, OSLH). Nhạc Việt thưσ̀ng dùng Boston cho Waltz chậm và Valse cho Viennese Waltz. Trong bài “Ly Rưσ̣u Mừng,” nhạc sĩ Phạm Đình Chưσng ghi rõ điệu Valse trên tσ̀ nhạc, và bài hát nên đưσ̣c trình bày vσ́i tiết điệu nhanh và sống động của điệu Viennese Waltz.

Giai điệu và tiết tấu của bài hát thích hσ̣p cho hσ̣p ca, như trong buổi họp mᾰ̣t. Bài hát có những khúc trầm bổng, ngᾰ́n gọn và kéo dài tùy vào nội dung của câu hát, tạo nên nét linh hoạt và sống động. Thí dụ câu “Bạn hσ̃i/vang lên/ Lσ̀i chúc/ thiêng liêng” có bốn ngᾰ́t quãng vσ́i dấu nghỉ, và σ̉ nốt cao, diễn tả lσ̀i kêu gọi mọi ngưσ̀i cùng vang lên lσ̀i chúc. Lσ̀i kêu gọi đó đưσ̣c nhấn mạnh qua bốn ngᾰ́t quãng và nốt cao tạo nên khí thế thúc giục mạnh mẽ. Tưσng phản vσ́i câu kêu gọi thúc giục đó, câu “Kὶa nσi xa xa cό bà mẹ già” có cùng trưσ̀ng độ, nhưng không có dấu nghỉ và lσ̀i ca đưσ̣c kéo dài liên tục; do đó tạo ra âm hưσ̉ng êm ái nhẹ nhàng, thích hσ̣p cho hình ảnh bà mẹ già mong chσ̀ con.

Bài hát gồm có những lσ̀i chúc mọi ngưσ̀i và toàn dân đất nưσ́c. Do đó, âm hưσ̉ng bài hát sẽ có khí thế mạnh mẽ và ý nghĩa khi bài hát trình bày qua hσ̣p ca. Tuy bài hát có thể do một ca sĩ hát, âm điệu sẽ đưσ̣c hay hσn nếu có nhiều ca sĩ cùng hát một lúc. Những quãng Á A A A trong bài hát là dành cho khúc hσ̣p ca, có nhiều ngưσ̀i đồng xưσ́ng. Bài hát cũng sẽ đưσ̣c trình bày linh động nếu có những khúc hát hσ̣p ca xen kẽ những khúc hát đσn ca, hoᾰ̣c hσ̣p ca giọng nam xen kẽ hσ̣p ca giọng nữ. Ban Hσ̣p ca Thᾰng Long phối hσ̣p kỹ thuật hσ̣p ca và đσn ca, và hσ̣p ca giọng nam cùng giọng nữ rất tinh vi, đem nét linh động, vui tưσi, và nhiều sᾰ́c thái cho bài hát (Xem, thí dụ như, Doppelpass01 2010).

B. Bài hát có lối diễn tả đσn giản thích hσ̣p cho các lσ̀i chúc Tết chính xác và có vài nét đᾰ̣c sᾰ́c đem lại nét linh hoạt sống động:

Trong “Ly Rưσ̣u Mừng,” Phạm Đình Chưσng không có lối dùng chữ hoᾰ̣c kỹ thuật trình bày gì đᾰ̣c biệt. Bài hát có ít mỹ từ. Các từ ngữ đσn giản, dễ hiểu, không cầu kỳ bóng bẩy. Đó chính là điểm hay của bài hát. Bài hát gồm những lσ̀i chúc Tết cho mọi ngưσ̀i; do đó, ngôn từ cần phải đσn giản thích hσ̣p vσ́i bản chất bình dị và chất phác của đa số dân Việt thσ̀i bấy giσ̀. Không ai muốn nói những lσ̀i chúc khó hiểu hoᾰ̣c bóng bẩy làm mất đi ý nghĩa chân thành của lσ̀i chúc đầu nᾰm. Ngoài ra, vì bài hát là những lσ̀i chúc Tết và không phải là một câu chuyện hoᾰ̣c tâm trạng của một ngưσ̀i nên không có nhiều những khía cạnh kỹ thuật viết như lối trình bày, “cho thấy, đừng kể,” chú trọng vào chi tiết rõ rệt, v.v…

Tác giả dùng những lσ̀i chúc chính xác, ̣đánh đúng vào nguyện vọng của mọi ngưσ̀i. Vσ́i ngưσ̀i nông phu, còn gì sung sưσ́ng hσn là ruộng lúa đưσ̣c mùa; thưσng gia buôn bán có lσ̀i nhiều; ngưσ̀i lao động không còn nghèo khó; ngưσ̀i chiến sĩ thành công nhiệm vụ, giúp dân lành; bà mẹ già gᾰ̣p lại con trσ̉ về, hết cσn u buồn; cᾰ̣p tình nhân xây tổ ấm; ngưσ̀i nghệ sĩ tô điểm đσ̀i thêm tưσi đẹp; non sông hòa bình và đất nưσ́c hưσ̉ng thanh bình tự do. Ta không thấy những lσ̀i chúc mσ hồ, sáo rỗng, máy móc, như “sức khỏe sung túc,” “sống lâu trᾰm tuổi,” “tài lộc dồi dào,” “con hiền dâu thảo,” “thᾰng quan tiến chức,” v.v…

Tuy bài hát có lối diễn tả bình dị và đσn giản, cũng có vài điểm đᾰ̣c sᾰ́c đáng ghi. Trưσ́c hết, Phạm Đình Chưσng trình bày cuộc uống rưσ̣u mừng là một chuỗi tác động rót rưσ̣u, nâng chén hoᾰ̣c nhấc cao ly, nhấp nháp rưσ̣u, uống cạn ly, và rót thêm rưσ̣u (“nâng chе́n ta chύc nσi nσi / Nhấp chе́n đầy vσi/ Rόt thêm tràn đầy chе́n/ Nào cᾳn ly/ chе́n tὶnh đầy vσi/ Nhấc cao ly này”). Mỗi tác động kèm theo lσ̀i chúc mọi ngưσ̀i. Cách mô tả đó tạo ra cảnh tưσ̣ng linh hoạt sống động của một bữa tiệc khi mọi ngưσ̀i cùng giσ cao ly rưσ̣u và chúc lẫn nhau. Thứ nhì, bài hát có vài chỗ dùng “cho thấy, đừng kể,” chi tiết rõ rệt, và ẩn dụ nhẹ nhàng. Thí dụ như “mắt vưσng lệ nhὸa,” “mάu xưσng thôi tuôn rσi,” “chе́n tὶnh,” “thoάt ly đời gian lao.” Cộng vσ́i điệu nhạc vui tưσi và giai điệu tiết tấu sống động, các diễn tả này đem lại những nét chấm phá rải rác trên khᾰ́p bài hát, giúp khán giả có tâm trạng lâng lâng sảng khoái.

C. Kết Luận:

Ca khúc “Ly Rưσ̣u Mừng” là một bài hát bất hủ cho Tết. Bài hát không có những mô tả thông thưσ̀ng về Tết như pháo nổ, hoa mai hoa đào nσ̉, bánh kẹo trái cây, nhưng đánh đúng vào sᾰ́c thái quan trọng trong dịp Tết là chúc Tết. Ngoài ra, vσ́i điệu nhạc Valse vui tưσi, giai điệu trầm bổng, tiết tấu sống động, và lσ̀i ca đσn giản, bài hát thích hσ̣p cho hσ̣p ca hoᾰ̣c phối hσ̣p giữa hσ̣p ca và đσn ca.

Vσ́i ngưσ̀i Việt, Tết là mùa vui vẻ. Những ngày đầu nᾰm là những ngày ai cũng vui cưσ̀i, trao quà, chúc nhau những lσ̀i chúc tốt đẹp. Ngày Tết thực ra có thể tạo cᾰng thᾰ̉ng cho một số gia đình phải lo tốn kém chuẩn bị, mua sᾰ́m và sửa soạn nhà cửa. Vσ́i nhiều gia đình nghèo, ngày Tết cũng như mọi ngày trong cuộc đσ̀i. Ngoài ra, có nhiều gia đình thiếu thốn ngưσ̀i thưσng yêu vì họ bị giam cầm cho những tội bịa đᾰ̣t của nhà nưσ́c cộng sản. Do đó, trong khi ta hưσ̉ng thụ những ngày Tết hạnh phúc vσ́i gia đình, ta cũng nên có chút suy nghĩ đến những ngưσ̀i đang chịu khổ cực đọa đầy, nhất là những ngưσ̀i đang trong ngục tù cộng sản vì đấu tranh cho dân chủ tự do.

Đáng kể nhất, ngày Tết còn là những ngày nhᾰ́c nhσ̉ đến nỗi đau thưσng cho những gia đình mất ngưσ̀i thưσng yêu trong Tết Mậu Thân nᾰm 1968 khi quân cộng sản, nuốt lσ̀i đình chiến đã tuyên bố qua đài phát thanh, tổng tấn công những thành phố đô thị miền Nam. Cuộc thảm sát tại Huế là bᾰ̀ng chứng cho bản chất dã man vô nhân đạo của cộng sản. Bản chất đó vẫn không hề thay đổi từ lúc cộng sản đưσ̣c thành lập cho đến nay, trong suốt 85 nᾰm trσ̀i.

Tuy chiến tranh không còn trên Việt Nam, đất nưσ́c vẫn chưa đưσ̣c hưσ̉ng thanh bình và tự do dưσ́i ách cộng sản. Do đó, “Ly Rưσ̣u Mừng” vẫn là bài hát có ý nghĩa trong mùa Xuân vσ́i lσ̀i cầu chúc đất nưσ́c “ngày mai sάng trời Tự Do” và “nước non thanh bὶnh.”

________________________________________

Tài Liệu Tham Khảo:

– Anh Tύ (Kiến Thức). 2015. 5 bài hát về Tết đưσ̣c giới trẻ yêu thίch nhất. 18-2-2015. http://kienthuc.net.vn/cong-dong-tre/5-bai-hat-ve-tet-duoc-gioi-tre-yeu-thich-nhat-453220.html (truy cập 18-2-2015).
– Chi Yên (VNExpress). 2015. 10 ca khύc Việt được nghe nhiều nhất trong những dịp Tết. 17-2-2015.
– Dòng Nhạc Xưa. 2014. Ly Rưσ̣u Mừng (Phᾳm Đὶnh Chưσng). 1-1-2014.http://www.dongnhacxua.com/ly-ruou-mung-pham-dinh-chuong (truy cập 17-2-2015).
– Doppelpass01. 2010. Ly Rượu Mừng (Phᾳm Đὶnh Chưσng) – Hợp Ca. 6-1-2010. https://www.youtube.com/watch?v=X5C9qtY3yxE (truy cập 18-2-2015).
– Etiquette International. Không rõ ngày. Toasting – A Memorable Art. Không rõ ngày. http://www.etiquetteinternational.com/articles/toasting.aspx (truy cập 17-2-2015).
– Etiquette Scholar. Không rõ ngày. International Toasts. Không rõ ngày.http://www.etiquettescholar.com/dining_etiquette/toasting_etiquette/international_toasts.html (truy cập 17-2-2015).
– Nguyễn Dư. 2014. Nâng chе́n, cụng li, chᾳm cốc và đụng lon. 4-2014.http://chimvie3.free.fr/55/nddg155_NangChenCungLi.htm (truy cập 17-2-2015).
– OSLH (Old Sacramento Living History). Không rõ ngày. History of the American Waltz. Không rõ ngày.
http://oslhp.net/2009/node/357 (truy cập 17-2-2015).
– Phạm Đức Huyến. Không rõ ngày. Nhạc Lý Diễn Giải. Không rõ ngày.http://dbvietcatholic.info/CaDoan/tailieu/Nhac_Ly_Dien_Giai.pdf (truy cập 17-2-2015).
– Real Simple. Không rõ ngày. Instant Wine Smarts. How to Hold a Wineglass. Không rõ ngày.
– Robertino147. 2006. Mau ki niem – 01. Tieu su nhac si Pham Dinh Chuong. 24-7-2006. https://www.youtube.com/watch?v=TEzCC72oIu8 (truy cập 17-2-2015).
– Upton, Chad. 2010. Why We Clink Glasses When We Toast. 31-12-2010.http://brokensecrets.com/2010/12/31/why-we-clink-glasses-when-we-toast/ (truy cập 17-2-2015).
– Wikipedia. 2015. Phᾳm Đὶnh Chưσng. 27-1-2015.

Cao Đắc Tuấn

tongphuochiep